Warunki normalne gazu
Słownik kwalifikacji GIW.01 - Eksploatacja otworowa złóż
Warunki normalne to umowne warunki odniesienia, w których podaje się ilość gazu: temperatura 0 °C (273,15 K) i ciśnienie 101,325 kPa (1013,25 hPa, czyli 1 atmosfera fizyczna). Objętość gazu przeliczona na te warunki to normalny metr sześcienny, zapisywany najczęściej jako Nm³.
Gaz zmienia objętość pod wpływem temperatury i ciśnienia, więc „100 m³ gazu” bez podania warunków nie mówi, ile gazu naprawdę jest. Przeliczenie na warunki normalne pozwala porównywać pomiary z różnych miejsc i rozliczać wydobycie.
Warunki normalne a standardowe
| Nazwa | Temperatura | Ciśnienie | Gdzie się stosuje |
|---|---|---|---|
| warunki normalne | 0 °C (273,15 K) | 101,325 kPa | technika, gazownictwo, podręczniki fizyki i chemii |
| warunki standardowe wg IUPAC | 0 °C (273,15 K) | 100 kPa | chemia (zalecenie IUPAC) |
| standardowe warunki odniesienia wg ISO 13443 | 15 °C (288,15 K) | 101,325 kPa | międzynarodowe rozliczenia gazu ziemnego |
Nazwy bywają używane różnie w różnych źródłach, dlatego zawsze trzeba sprawdzić, jakie wartości przyjęto w danym zadaniu, normie albo umowie.
Jeden mol gazu doskonałego zajmuje w warunkach normalnych około 22,4 dm³ (dokładniej 22,414 dm³).
Wzór na przeliczenie objętości na warunki normalne
Z równania stanu gazu (przy pominięciu ściśliwości gazu rzeczywistego):
[ V_n = V \cdot \frac{p}{p_n} \cdot \frac{T_n}{T} ]
gdzie:
- ( V ) - objętość zmierzona w warunkach rzeczywistych,
- ( p ) - ciśnienie bezwzględne gazu w miejscu pomiaru,
- ( T ) - temperatura gazu w kelwinach,
- ( p_n = 101{,}325 ) kPa, ( T_n = 273{,}15 ) K.
Dla gazu rzeczywistego pod wyższym ciśnieniem dochodzi jeszcze współczynnik ściśliwości Z, który uwzględnia odstępstwo od zachowania gazu doskonałego.
Przykład
Przepływomierz pokazał 100 m³ gazu przy ciśnieniu bezwzględnym 200 kPa i temperaturze 17 °C (290,15 K):
[ V_n = 100 \cdot \frac{200}{101{,}325} \cdot \frac{273{,}15}{290{,}15} \approx 185{,}8 \ \mathrm{m^3} ]
Ten sam gaz w warunkach normalnych zajmuje więc ok. 185,8 m³, bo w rurociągu był sprężony i nieco cieplejszy.
Typowe błędy
- temperatura w °C zamiast w K - termometr wskazujący −6 °C daje do wzoru ok. 267 K,
- nadciśnienie zamiast ciśnienia bezwzględnego - manometr pokazuje zwykle nadciśnienie; ciśnienie bezwzględne to nadciśnienie plus ciśnienie atmosferyczne,
- pomylenie warunków normalnych ze standardowymi - różnica 15 °C zmienia wynik o ok. 5%.
Zastosowanie w eksploatacji złóż
Na warunki normalne przelicza się wydobycie gazu z odwiertów, ilości gazu w raportach dobowych, przepływy mierzone na odcinkach pomiarowych oraz zasoby złoża. W GIW.01 typowe zadanie wymaga przeliczenia odczytu termometru na kelwiny - to pierwszy krok przed podstawieniem do wzoru na objętość w warunkach normalnych.