Przejdź do głównej treści

Skały luźne

Słownik kwalifikacji GIW.03 - Eksploatacja złóż metodą odkrywkową

Skały luźne (sypkie) to skały okruchowe, których ziarna nie są ze sobą spojone żadnym lepiszczem - po wysuszeniu rozsypują się. Typowe przykłady to piasek, żwir, pospółka i otoczaki; urabia się je bezpośrednio maszynami, bez robót strzałowych.

Przykłady skał luźnych

  • piaski - ziarna od ok. 0,063 do 2 mm, np. piaski rzeczne, morskie, wydmowe,
  • żwiry - ziarna grubsze, od 2 mm do kilkudziesięciu milimetrów,
  • pospółka - naturalna mieszanina piasku i żwiru,
  • otoczaki - obtoczone przez wodę większe okruchy skał,
  • rumosz i gruz skalny - ostrokrawędziste okruchy powstałe z wietrzenia skał litych.

Złoża skał luźnych to przede wszystkim złoża kruszyw naturalnych: w dolinach rzek, w osadach polodowcowych i pod wodą (w korytach rzek i jeziorach).

Skały luźne a zwięzłe - porównanie

GrupaCechyPrzykłady
luźne (sypkie)ziarna niespojone, sypią siępiasek, żwir, pospółka
spoiste (plastyczne)drobne cząstki związane wodą, dają się formowaćił, glina
zwięzłe (lite)ziarna trwale spojone lub zrośniętepiaskowiec, zlepieniec, wapień, granit, bazalt

Wiele skał zwięzłych to scementowane odpowiedniki skał luźnych: z piasku powstaje piaskowiec, a ze żwiru - zlepieniec. Proces spajania luźnego osadu w skałę zwięzłą to lityfikacja (diageneza) - dlatego w pytaniach „zlityfikowane” to przeciwieństwo „luźnych”.

Stateczność skarp w skałach luźnych

Ponieważ ziarna nie są związane, o tym, jak stromą skarpę utrzyma skała luźna, decyduje jej naturalny kąt usypu - kąt, pod jakim swobodnie usypany materiał sam się zatrzymuje. Skarpy w piaskach i żwirach muszą być łagodniejsze niż w skałach litych.

Urabianie skał luźnych

Skały luźne urabia się bezpośrednio, bez wiercenia i strzelania:

  • koparkami jednonaczyniowymi (podsiębiernymi, przedsiębiernymi, chwytakowymi),
  • koparkami wielonaczyniowymi - przy dużej eksploatacji,
  • ładowarkami i spycharkami - przy płytkich złożach i profilowaniu skarp,
  • spod wody - pogłębiarkami (np. ssącymi), które zasysają mieszaninę wody i urobku i tłoczą ją rurociągiem, oraz koparkami chwytakowymi z brzegu.

Skały mało zwięzłe można urabiać także zrywaniem (spycharką ze zrywakiem), a skały zwięzłe wymagają robót strzałowych, cięcia, klinowania albo młotów hydraulicznych.

Typowe pomyłki

  • zaliczanie gliny i iłu do skał luźnych - to skały spoiste, ich cząstki są związane,
  • zaliczanie piaskowca do skał luźnych - to scementowany piasek, skała zwięzła,
  • przekonanie, że skały luźne trzeba strzelać - urabia się je mechanicznie.

Na egzaminie

W GIW.03 typowe pytanie pokazuje maszynę pływającą (pogłębiarkę) i pyta, jakie skały można nią eksploatować - odpowiedź: luźne. Inne pytania dotyczą doboru metody urabiania skał sypkich i mało zwięzłych (koparki wielonaczyniowe, zrywanie) oraz profilowania skarp w skałach luźnych (spycharki).

Zobacz też

Potwierdzenie

Informacja