Skały luźne
Słownik kwalifikacji GIW.03 - Eksploatacja złóż metodą odkrywkową
Skały luźne (sypkie) to skały okruchowe, których ziarna nie są ze sobą spojone żadnym lepiszczem - po wysuszeniu rozsypują się. Typowe przykłady to piasek, żwir, pospółka i otoczaki; urabia się je bezpośrednio maszynami, bez robót strzałowych.
Przykłady skał luźnych
- piaski - ziarna od ok. 0,063 do 2 mm, np. piaski rzeczne, morskie, wydmowe,
- żwiry - ziarna grubsze, od 2 mm do kilkudziesięciu milimetrów,
- pospółka - naturalna mieszanina piasku i żwiru,
- otoczaki - obtoczone przez wodę większe okruchy skał,
- rumosz i gruz skalny - ostrokrawędziste okruchy powstałe z wietrzenia skał litych.
Złoża skał luźnych to przede wszystkim złoża kruszyw naturalnych: w dolinach rzek, w osadach polodowcowych i pod wodą (w korytach rzek i jeziorach).
Skały luźne a zwięzłe - porównanie
| Grupa | Cechy | Przykłady |
|---|---|---|
| luźne (sypkie) | ziarna niespojone, sypią się | piasek, żwir, pospółka |
| spoiste (plastyczne) | drobne cząstki związane wodą, dają się formować | ił, glina |
| zwięzłe (lite) | ziarna trwale spojone lub zrośnięte | piaskowiec, zlepieniec, wapień, granit, bazalt |
Wiele skał zwięzłych to scementowane odpowiedniki skał luźnych: z piasku powstaje piaskowiec, a ze żwiru - zlepieniec. Proces spajania luźnego osadu w skałę zwięzłą to lityfikacja (diageneza) - dlatego w pytaniach „zlityfikowane” to przeciwieństwo „luźnych”.
Stateczność skarp w skałach luźnych
Ponieważ ziarna nie są związane, o tym, jak stromą skarpę utrzyma skała luźna, decyduje jej naturalny kąt usypu - kąt, pod jakim swobodnie usypany materiał sam się zatrzymuje. Skarpy w piaskach i żwirach muszą być łagodniejsze niż w skałach litych.
Urabianie skał luźnych
Skały luźne urabia się bezpośrednio, bez wiercenia i strzelania:
- koparkami jednonaczyniowymi (podsiębiernymi, przedsiębiernymi, chwytakowymi),
- koparkami wielonaczyniowymi - przy dużej eksploatacji,
- ładowarkami i spycharkami - przy płytkich złożach i profilowaniu skarp,
- spod wody - pogłębiarkami (np. ssącymi), które zasysają mieszaninę wody i urobku i tłoczą ją rurociągiem, oraz koparkami chwytakowymi z brzegu.
Skały mało zwięzłe można urabiać także zrywaniem (spycharką ze zrywakiem), a skały zwięzłe wymagają robót strzałowych, cięcia, klinowania albo młotów hydraulicznych.
Typowe pomyłki
- zaliczanie gliny i iłu do skał luźnych - to skały spoiste, ich cząstki są związane,
- zaliczanie piaskowca do skał luźnych - to scementowany piasek, skała zwięzła,
- przekonanie, że skały luźne trzeba strzelać - urabia się je mechanicznie.
Na egzaminie
W GIW.03 typowe pytanie pokazuje maszynę pływającą (pogłębiarkę) i pyta, jakie skały można nią eksploatować - odpowiedź: luźne. Inne pytania dotyczą doboru metody urabiania skał sypkich i mało zwięzłych (koparki wielonaczyniowe, zrywanie) oraz profilowania skarp w skałach luźnych (spycharki).