Antyklina
Słownik kwalifikacji GIW.06 - Wykonywanie prac geologicznych
Antyklina to fałd wypukły ku górze - warstwy skalne są w niej wygięte w kształt łuku, a w jego środku (jądrze) leżą najstarsze warstwy. Skrzydła antykliny zapadają w przeciwne strony, od osi fałdu na zewnątrz.
Przeciwieństwem antykliny jest synklina - fałd wklęsły, z najmłodszymi warstwami w jądrze. Antykliny i synkliny zwykle występują na przemian, tworząc ciąg fałdów.
Budowa fałdu
- jądro - wewnętrzna część fałdu; w antyklinie zbudowana z najstarszych skał,
- skrzydła - boczne części fałdu, nachylone w przeciwne strony,
- przegub (zawias) - miejsce największego wygięcia warstw,
- powierzchnia osiowa - powierzchnia przechodząca przez przeguby kolejnych warstw,
- oś fałdu - linia przecięcia powierzchni osiowej z warstwą; może być pozioma albo zapadać (nurzać się) w jakimś kierunku.
Antyklina a synklina - porównanie
| Antyklina | Synklina | |
|---|---|---|
| Kształt | wypukła ku górze, łuk | wklęsła, niecka |
| Jądro | najstarsze warstwy | najmłodsze warstwy |
| Skrzydła zapadają | od osi na zewnątrz | ku osi |
| Wiek warstw od środka | coraz młodsze | coraz starsze |
Pomocnicze skojarzenie: antyklina ma kształt litery A - wznosi się ku górze.
Jak rozpoznać antyklinę na mapie geologicznej
Na mapie (zwłaszcza w terenie płaskim) fałd widać jako pasy wychodni warstw ułożone symetrycznie po obu stronach osi. Kluczowa jest kolejność wieku:
- w środku pasa leżą skały najstarsze, np. karbon (C),
- dalej symetrycznie coraz młodsze: perm (P), trias (T), jura (J), kreda (K).
Jeśli najstarsze skały są w środku - to antyklina. Jeśli w środku są najmłodsze - synklina. Sam kształt pasów nie wystarczy; decyduje kolejność stratygraficzna, dlatego trzeba znać następstwo okresów geologicznych.
Fałd o krótkiej osi, o zarysie zbliżonym do owalu, to brachyantyklina; fałd kopulasty - kopuła. Warstwy nachylone w jedną stronę bez wygięcia tworzą monoklinę, a warstwy ułożone poziomo nie tworzą fałdu w ogóle.
Rodzaje fałdów wg położenia powierzchni osiowej
- stojący (pionowy) - powierzchnia osiowa pionowa, skrzydła nachylone symetrycznie,
- pochylony - powierzchnia osiowa nachylona, skrzydła zapadają w przeciwne strony pod różnymi kątami,
- obalony - powierzchnia osiowa mocno nachylona, oba skrzydła zapadają w tę samą stronę,
- leżący - powierzchnia osiowa prawie pozioma.
Znaczenie praktyczne
Antykliny są klasycznymi pułapkami złożowymi dla ropy naftowej i gazu ziemnego. Węglowodory, lżejsze od wody, migrują w skale zbiornikowej ku górze i gromadzą się w szczytowej części antykliny, jeśli nad nią leży nieprzepuszczalna skała uszczelniająca (np. iły, łupki, sole). Dlatego przy poszukiwaniach złóż szuka się struktur antyklinalnych.
Na egzaminie
W GIW.06 typowe zadanie pokazuje fragment mapy geologicznej z oznaczeniami okresów. Trzeba sprawdzić, które warstwy leżą w jądrze: najstarsze - antyklina, najmłodsze - synklina. Inne pytania dotyczą położenia powierzchni osiowej (fałd pochylony, obalony) albo kierunku zapadania osi fałdu.