Grzyby skalne
Słownik kwalifikacji GIW.06 - Wykonywanie prac geologicznych
Grzyby skalne to ostańce skalne o kształcie grzyba: mają wąską „nóżkę” i szerszy „kapelusz”. W klasycznym ujęciu powstają w wyniku korazji - ścierania (szlifowania) skał przez ziarna piasku niesione przez wiatr - która najsilniej działa tuż nad powierzchnią ziemi i podcina skałę u podstawy.
Jak powstaje grzyb skalny
- Wiatr unosi ziarna piasku, ale najwięcej ziaren porusza się w najniższej warstwie powietrza, tuż nad gruntem - podskokami (saltacja).
- Piasek uderza w dolną część skały i działa jak papier ścierny - stopniowo ją wycina.
- Górna część skały, do której dociera mniej ziaren, ścierana jest słabiej.
- Z czasem podstawa staje się coraz węższa, a szczyt zostaje szerszy - powstaje kształt grzyba.
Proces wzmacnia różna odporność warstw skalnych: jeśli w dolnej części skały leżą warstwy miękkie, a u góry twarde, dolna część niszczeje znacznie szybciej.
Korazja a inne procesy wiatru
Wiatr działa na powierzchnię Ziemi na dwa sposoby:
- korazja - mechaniczne ścieranie i szlifowanie skał przez niesiony piasek; tworzy grzyby skalne, graniaki (głazy z płaskimi, wyszlifowanymi ściankami), żłobki i wygłady na skałach,
- deflacja - wywiewanie drobnego materiału z powierzchni; tworzy misy (niecki) deflacyjne i bruk deflacyjny.
Materiał wywiany przez wiatr jest następnie osadzany - tak powstają wydmy i pokrywy lessowe (akumulacja eoliczna).
Gdzie występują grzyby skalne
Formy powstałe dzięki korazji są typowe dla obszarów suchych: pustyń i półpustyń, gdzie brakuje roślinności, wieją silne wiatry i jest dużo luźnego piasku.
W Polsce skały o kształcie grzybów występują np. w Górach Stołowych. Ich kształt jest przede wszystkim skutkiem selektywnego wietrzenia i erozji warstw piaskowca o różnej odporności, a nie korazji pustynnej. Ogólny mechanizm jest podobny: słabsza część skały niszczeje szybciej i zostaje podcięta.
Czego nie mylić z grzybem skalnym
- żłobki krasowe - powstają przez rozpuszczanie skał węglanowych przez wodę (kras),
- nisze osuwiskowe - skutek ruchów masowych na stokach,
- wygłady lodowcowe - skały wyszlifowane przez lodowiec,
- eratyki (głazy narzutowe) - głazy przyniesione przez lądolód.
Na egzaminie
W GIW.06 pytanie brzmi zwykle: „W wyniku działania korazji powstają…”. Poprawna odpowiedź to grzyby skalne. Warto też pamiętać, że korazja zachodzi w wyniku erozyjnej działalności wiatru - nie rzeki, morza ani lodowca. Niszczenie wybrzeża przez fale morskie (np. klif) to abrazja, a żłobienie podłoża przez lodowiec - egzaracja.