Ponor
Słownik kwalifikacji GIW.06 - Wykonywanie prac geologicznych
Ponor to miejsce na obszarze krasowym, w którym wody powierzchniowe - potok, rzeka albo woda opadowa - wpływają pod ziemię i dalej płyną systemem szczelin, kanałów i jaskiń. To właśnie odpowiedź na pytanie o „miejsce zaniku wód na obszarze krasowym”.
Ponor może mieć postać otworu, szczeliny w dnie koryta, leja albo wejścia do jaskini. Ciek, który kończy się ponorem, nazywa się czasem rzeką ginącą.
Jak powstaje ponor
Ponory tworzą się w skałach rozpuszczalnych w wodzie: wapieniach, dolomitach, gipsach i solach. Woda deszczowa pochłania z powietrza i gleby dwutlenek węgla i staje się słabym kwasem, który rozpuszcza węglan wapnia:
[ \mathrm{CaCO_3 + H_2O + CO_2 \rightarrow Ca(HCO_3)_2} ]
Powstający wodorowęglan wapnia jest rozpuszczalny, więc woda wynosi go ze skały. Proces ten to krasowienie. Szczeliny stopniowo się poszerzają, aż woda z powierzchni może w nie wpływać - powstaje ponor.
Ponor a wywierzysko
| Ponor | Wywierzysko | |
|---|---|---|
| Co się dzieje z wodą | wpływa pod ziemię | wypływa na powierzchnię |
| Gdzie w systemie krasowym | na początku podziemnego przepływu | na jego końcu |
| Skojarzenie | woda „ginie” | woda „wraca” |
Wywierzysko to wydajne źródło krasowe - często wypływa w nim woda, która wcześniej zniknęła w ponorze. Przykładami wywierzysk w Polsce są Wywierzysko Bystrej i Wywierzysko Olczyskie w Tatrach.
Inne formy krasowe
Powierzchniowe (kras powierzchniowy):
- żłobki krasowe - rynny wyżłobione na powierzchni skał,
- leje krasowe - zagłębienia w kształcie misy lub lejka,
- uwały - większe zagłębienia powstałe z połączenia lejów,
- polja - rozległe, płaskodenne obniżenia krasowe,
- mogoty - ostańce krasowe, izolowane wzniesienia.
Podziemne (kras podziemny):
- jaskinie i korytarze krasowe,
- stalaktyty - nacieki zwisające ze stropu,
- stalagmity - nacieki rosnące od dna,
- stalagnaty - kolumny powstałe ze zrośnięcia obu.
Kras w Polsce
Najbardziej zróżnicowane formy krasowe występują na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej. Bogaty kras mają też Tatry (np. Smocza Jama) i Góry Świętokrzyskie (Jaskinia Raj). Kras gipsowy występuje w Niecce Nidziańskiej.
Znaczenie w geologii i hydrogeologii
Ponory pokazują, że część sieci rzecznej działa pod ziemią. Woda wpływająca ponorem praktycznie nie jest filtrowana, dlatego zanieczyszczenia mogą szybko trafiać do wód podziemnych i źródeł. Przy badaniach obszarów krasowych ponory pomagają ustalić kierunki przepływu wód i połączenia między ciekami.
Na egzaminie
W GIW.06 pytanie brzmi: „Na obszarze krasowym potok wpływa pod powierzchnię ziemi w miejscu zwanym…”. Poprawna odpowiedź to ponor. Dystraktory: wywierzysko (miejsce wypływu), lej (zagłębienie) i mogot (ostaniec).