Przejdź do głównej treści

Ponor

Słownik kwalifikacji GIW.06 - Wykonywanie prac geologicznych

Ponor to miejsce na obszarze krasowym, w którym wody powierzchniowe - potok, rzeka albo woda opadowa - wpływają pod ziemię i dalej płyną systemem szczelin, kanałów i jaskiń. To właśnie odpowiedź na pytanie o „miejsce zaniku wód na obszarze krasowym”.

Ponor może mieć postać otworu, szczeliny w dnie koryta, leja albo wejścia do jaskini. Ciek, który kończy się ponorem, nazywa się czasem rzeką ginącą.

Jak powstaje ponor

Ponory tworzą się w skałach rozpuszczalnych w wodzie: wapieniach, dolomitach, gipsach i solach. Woda deszczowa pochłania z powietrza i gleby dwutlenek węgla i staje się słabym kwasem, który rozpuszcza węglan wapnia:

[ \mathrm{CaCO_3 + H_2O + CO_2 \rightarrow Ca(HCO_3)_2} ]

Powstający wodorowęglan wapnia jest rozpuszczalny, więc woda wynosi go ze skały. Proces ten to krasowienie. Szczeliny stopniowo się poszerzają, aż woda z powierzchni może w nie wpływać - powstaje ponor.

Ponor a wywierzysko

PonorWywierzysko
Co się dzieje z wodąwpływa pod ziemięwypływa na powierzchnię
Gdzie w systemie krasowymna początku podziemnego przepływuna jego końcu
Skojarzeniewoda „ginie”woda „wraca”

Wywierzysko to wydajne źródło krasowe - często wypływa w nim woda, która wcześniej zniknęła w ponorze. Przykładami wywierzysk w Polsce są Wywierzysko Bystrej i Wywierzysko Olczyskie w Tatrach.

Inne formy krasowe

Powierzchniowe (kras powierzchniowy):

  • żłobki krasowe - rynny wyżłobione na powierzchni skał,
  • leje krasowe - zagłębienia w kształcie misy lub lejka,
  • uwały - większe zagłębienia powstałe z połączenia lejów,
  • polja - rozległe, płaskodenne obniżenia krasowe,
  • mogoty - ostańce krasowe, izolowane wzniesienia.

Podziemne (kras podziemny):

  • jaskinie i korytarze krasowe,
  • stalaktyty - nacieki zwisające ze stropu,
  • stalagmity - nacieki rosnące od dna,
  • stalagnaty - kolumny powstałe ze zrośnięcia obu.

Kras w Polsce

Najbardziej zróżnicowane formy krasowe występują na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej. Bogaty kras mają też Tatry (np. Smocza Jama) i Góry Świętokrzyskie (Jaskinia Raj). Kras gipsowy występuje w Niecce Nidziańskiej.

Znaczenie w geologii i hydrogeologii

Ponory pokazują, że część sieci rzecznej działa pod ziemią. Woda wpływająca ponorem praktycznie nie jest filtrowana, dlatego zanieczyszczenia mogą szybko trafiać do wód podziemnych i źródeł. Przy badaniach obszarów krasowych ponory pomagają ustalić kierunki przepływu wód i połączenia między ciekami.

Na egzaminie

W GIW.06 pytanie brzmi: „Na obszarze krasowym potok wpływa pod powierzchnię ziemi w miejscu zwanym…”. Poprawna odpowiedź to ponor. Dystraktory: wywierzysko (miejsce wypływu), lej (zagłębienie) i mogot (ostaniec).

Zobacz też

Potwierdzenie

Informacja