df

Polecenie df — co to jest?

df (skrót od ang. disk free — wolne miejsce na dysku) to polecenie systemów Linux/Unix służące do wyświetlania informacji o zajętej i dostępnej przestrzeni na zamontowanych systemach plików. Pokazuje łączny rozmiar, zajęte miejsce, wolne miejsce oraz procent wykorzystania dla każdej partycji, dysku zewnętrznego, pendrive'a czy systemu plików tymczasowego (tmpfs).

To podstawowe narzędzie administratora — pozwala szybko sprawdzić, czy dysk się nie zapełnia, czy jest miejsce na nowe pliki, czy partycja systemowa nie jest krytycznie zajęta. Klasyczny temat egzaminacyjny w kwalifikacji INF.02 (Administracja i eksploatacja systemów komputerowych) — pytania CKE sprawdzają znajomość funkcji polecenia (co dokładnie pokazuje df), różnicę między df a du oraz sposoby zwalniania miejsca na dysku bez utraty danych.

Co dokładnie pokazuje df?

Polecenie df zwraca tabelę z informacjami o wszystkich zamontowanych systemach plików.

Domyślne kolumny

Klasyczny wynik

$ df
System plików   bloki 1K     użyte   dostępne  % uż.  zamontowany w
/dev/sda1      102400000  46137344   56262656   45%   /
/dev/sda2      512000000 204800000  307200000   40%   /home
tmpfs            8175616      2048    8173568    1%   /run
/dev/sdb1       65536000  31457280   34078720   47%   /media/usb

Pytanie egzaminacyjne — co pokazuje df?

To najczęstsze pytanie CKE — cytat z arkusza:

„Program df działający w systemach rodziny Linux umożliwia wyświetlenie…"
„Polecenie df systemu Linux pozwala na…"
„W systemie operacyjnym Linux, aby sprawdzić ilość dostępnego miejsca na dyskach, można użyć polecenia…"

Poprawne odpowiedzi:

• „wyświetlenie informacji o zajętej i wolnej przestrzeni na dyskach" ✅
• „sprawdzenie zajętości systemów plików" ✅
• „wyświetlenie informacji o wolnym miejscu na dyskach" ✅

Niepoprawne (dystraktory):

• ❌ „wyświetlenie zawartości katalogu" (to ls)
• ❌ „wyszukiwanie tekstu w plikach" (to grep)
• ❌ „wyświetlenie zawartości pliku" (to cat)
• ❌ „sprawdzanie procesów" (to ps / top)
• ❌ „zmiana uprawnień" (to chmod)

Więcej o innych poleceniach diagnostycznych w haśle ps i top w Linuksie.

Najważniejsze opcje df

df               # wynik w blokach 1K (mało czytelny)
df -h            # human-readable (MB, GB, TB) — NAJCZĘSTSZE użycie
df -H            # tak samo, ale w jednostkach SI (1 GB = 1000 MB)
df -T            # pokaż TYP systemu plików (ext4, xfs, vfat...)
df -i            # pokaż liczbę I-WĘZŁÓW (inodes), nie miejsca
df -a            # pokaż WSZYSTKIE systemy plików (w tym o rozmiarze 0)
df -x tmpfs      # pomiń systemy plików typu tmpfs
df -t ext4       # pokaż TYLKO systemy plików typu ext4
df --total       # dodaj wiersz „SUMA" na końcu
df -h /home      # pokaż tylko system plików, na którym jest /home
df -h .          # pokaż system plików bieżącego katalogu

df -h — najczęstsza forma użycia

Opcja -h (human-readable) przelicza bloki na MB, GB, TB — zdecydowanie najwygodniejsza forma:

$ df -h
System plików   Rozm  Użyte  Wolne  % uż.  zamontowany w
/dev/sda1       100G    45G    55G    45%  /
/dev/sda2       500G   200G   300G    40%  /home
tmpfs           7,8G   2,0M   7,8G     1%  /run
/dev/sdb1        64G    30G    34G    47%  /media/usb

df -i — i-węzły

Czasem dysk pokazuje wolne miejsce, ale system odmawia tworzenia nowych plików. Powód: wyczerpane i-węzły (inodes), które przechowują metadane plików. Opcja -i pokazuje stan i-węzłów:

$ df -i
System plików   I-węzły  IUżyte  Wolne  % uż.  zamontowany w
/dev/sda1       6553600  145238  6408362   3%  /

Każdy plik (i katalog) zużywa jeden i-węzeł. Limit i-węzłów ustawia się przy formatowaniu partycji. Gdy % uż. zbliża się do 100%, nie można utworzyć nowych plików — nawet jeśli jest mnóstwo wolnego miejsca.

df -T — typ systemu plików

Pokazuje typ systemu plików każdej partycji:

$ df -hT
System plików  Typ     Rozm  Użyte  Wolne  % uż.  zamontowany w
/dev/sda1      ext4    100G    45G    55G    45%  /
/dev/sda2      ext4    500G   200G   300G    40%  /home
tmpfs          tmpfs   7,8G   2,0M   7,8G     1%  /run
/dev/sdb1      vfat     64G    30G    34G    47%  /media/usb

To przydatne np. gdy chcemy wiedzieć, czy partycja USB to FAT32 (vfat) czy NTFS — wpływa to na obsługę dużych plików i uprawnienia.

df vs du — kluczowa różnica egzaminacyjna

Te dwa polecenia są często mylone, ale działają z różnego kierunku:

df — sprawdzasz ile miejsca zostało na partycji

df -h /
# Wynik: na partycji / jest 55 GB wolnych

du — sprawdzasz co zajmuje miejsce w konkretnym katalogu

du -sh /home/jan        # rozmiar katalogu Jana
du -h --max-depth=1 /   # rozmiar każdego podkatalogu /
du -sh /var/log         # rozmiar logów systemowych

W praktyce używa się obu razem:

1. df -h — sprawdź, która partycja się zapełnia,
2. du -sh /sciezka/* — znajdź, co konkretnie zajmuje miejsce na tej partycji,
3. Posprzątaj największe katalogi.

Jak zwolnić miejsce na dysku bez utraty danych?

To drugie pytanie CKE wokół df: „Aby uzyskać więcej wolnego miejsca na dysku bez tracenia danych, co należy zrobić?"

Możliwych odpowiedzi jest kilka:

1. Kompresja danych

Najczęstsza poprawna odpowiedź — kompresja plików zmniejsza ich rozmiar bez utraty zawartości. W systemach Windows kompresja jest dostępna na poziomie systemu plików NTFS:

„System plików, który umożliwia w systemie Windows kompresję danych i nadawanie uprawnień do folderów i plików, to…" → NTFS

System plików NTFS (New Technology File System) wspiera:

• kompresję plików i folderów (Compressed Folder),
• szyfrowanie danych (EFS),
• uprawnienia plików (ACL — Access Control Lists),
• przydziały dyskowe (quotas),
• journaling (dziennik dla bezpieczeństwa),
• pliki o rozmiarze do 256 TB.

W Linuksie kompresja jest dostępna w systemach plików Btrfs (mount -o compress=zstd) i ZFS.

2. Usunięcie zbędnych plików

• pliki tymczasowe (/tmp, %TEMP%),
• stare logi systemowe (/var/log),
• cache przeglądarek i aplikacji,
• pliki w koszu (~/.local/share/Trash, Recycle Bin),
• nieużywane snapshoty, backupy.

3. Przeniesienie plików na inny dysk

• na dysk zewnętrzny USB,
• do chmury (Google Drive, OneDrive, Dropbox),
• na drugi dysk wewnętrzny.

4. Czyszczenie systemu

• W Windows: Oczyszczanie dysku (cleanmgr.exe), Storage Sense, Disk Cleanup.
• W Linuksie: sudo apt autoremove, sudo apt clean, BleachBit.

5. Powiększenie partycji

• przy użyciu GParted (Linux) lub Zarządzania dyskami (Windows),
• ale wymaga wolnego miejsca z drugiej strony partycji.

WAŻNE — co NIE zwalnia miejsca bez utraty danych:
- ❌ formatowanie dysku — usuwa WSZYSTKIE pliki (utrata danych!),
- ❌ defragmentacja — tylko porządkuje, nie zwalnia miejsca,
- ❌ chkdsk / fsck — naprawiają system plików, nie zwalniają miejsca,
- ❌ fdisk — partycjonowanie, nie usuwa plików.

df a inne polecenia diagnostyczne Linuksa

df należy do grupy poleceń informacyjnych/diagnostycznych Linuksa, obok:

Wszystkie te polecenia są często wymieniane w zestawach pytań CKE — szczegółowe omówienie w haśle ps i top w Linuksie.

df vs odpowiedniki w Windows

W Windows odpowiednikiem df jest m.in. komenda PowerShell:

Get-PSDrive -PSProvider FileSystem

albo prościej — „Ten komputer" w eksploratorze plików pokazuje paski zajętości każdego dysku.

Praktyczne przykłady

Sprawdzenie, dlaczego brakuje miejsca

# 1. Sprawdź, która partycja się zapełnia:
df -h

# Wynik np.:
# /dev/sda1    50G   48G   2G   96%   /
# ⚠️ partycja / niemal pełna

# 2. Znajdź największe katalogi:
sudo du -sh /* 2>/dev/null | sort -h | tail -10

# 3. Zejdź głębiej do problematycznego katalogu:
sudo du -sh /var/* | sort -h | tail -5

# 4. Usuń niepotrzebne pliki (np. stare logi):
sudo journalctl --vacuum-size=100M
sudo apt autoremove
sudo apt clean

Monitorowanie miejsca w skrypcie

# Skrypt alarmujący gdy / zapełni się powyżej 80%
USE=$(df / | awk 'NR==2 {gsub("%",""); print $5}')
if [ $USE -gt 80 ]; then
  echo "UWAGA: Partycja / zajęta w ${USE}%"
fi

Sprawdzenie tylko ext4

df -h -t ext4

Pomijanie tmpfs i innych pseudo-systemów

df -h -x tmpfs -x devtmpfs

Powiązane tematy

• fsck — sprawdzanie i naprawa systemu plików w Linuksie.
• ps i top w Linuksie — monitorowanie procesów i lista poleceń diagnostycznych.
• chmod Linux — zmiana uprawnień plików.
• System plików — szerszy kontekst (ext4, XFS, NTFS, FAT32).
• NTFS — system plików Windows wspierający kompresję i ACL.
• du — rozmiar katalogów i plików (komplement do df).
• free — pamięć RAM (analogiczne, ale dla pamięci, nie dysku).

Częste pomyłki — nie myl tego!

• df ≠ du — df pokazuje miejsce systemu plików, du rozmiar katalogów. Klasyczna pułapka egzaminacyjna.
• df ≠ ls — df to miejsce na dysku, ls to zawartość katalogu.
• df nie usuwa plików — tylko WYŚWIETLA stan miejsca, nie zwalnia go!
• df ≠ fsck — df informuje, fsck naprawia system plików.
• df -h ≠ df -H — -h używa jednostek IEC (1 GB = 1024 MB), -H SI (1 GB = 1000 MB). Drobna, ale ważna różnica.
• i-węzły to nie miejsce na dane — można mieć 90% wolnego miejsca, ale 100% i-węzłów zajętych = nie da się utworzyć pliku.
• tmpfs to nie dysk fizyczny — to system plików w pamięci RAM. df go pokazuje, ale jego wolne miejsce wraca po restarcie.
• kompresja NTFS to nie kompresja ZIP — działa na poziomie systemu plików, transparentnie dla aplikacji.
• formatowanie ≠ zwolnienie miejsca — formatowanie USUWA wszystkie dane (utrata, nie odzyskanie).
• defragmentacja nie zwalnia miejsca — tylko porządkuje fragmentowane pliki.

Najważniejsze do zapamiętania

df (disk free) to polecenie Linuksa do wyświetlania informacji o wolnym miejscu na dyskach i systemach plików. Najczęstsza forma użycia to df -h (czytelne MB/GB/TB). Pokazuje: rozmiar partycji, zajęte miejsce, wolne miejsce, procent użycia, punkt montowania.

Różnica df vs du: df pokazuje miejsce systemu plików (całej partycji), du pokazuje rozmiar katalogów i plików.

Aby zwolnić miejsce na dysku bez utraty danych stosuje się: kompresję (w Windows na NTFS), usunięcie zbędnych plików, przeniesienie danych na inny nośnik, czyszczenie systemu. Formatowanie, defragmentacja i fsck NIE zwalniają miejsca w sposób bezpieczny.

df to NIE narzędzie diagnostyki sprzętu — to narzędzie informacyjne o systemie plików, podobnie jak fsck, ps i top, free, du.