Noniusz suwmiarki
Słownik kwalifikacji MEC.06 - Montaż i obsługa prostych elementów maszyn i urządzeń
Noniusz to dodatkowa, przesuwna podziałka suwmiarki, umieszczona na suwaku pod podziałką główną. Pozwala odczytać wymiar z dokładnością do części milimetra - najczęściej 0,1 mm, 0,05 mm albo 0,02 mm.
Nazwa pochodzi od portugalskiego matematyka Pedra Nunesa (łac. Nonius). W języku angielskim to samo urządzenie nazywa się vernier.
Zasada działania
Kreski noniusza są rozstawione odrobinę gęściej niż kreski podziałki głównej. Na przykład w noniuszu 0,1 mm dziesięć działek noniusza ma długość 9 mm, więc każda jest o 0,1 mm krótsza od milimetra. Gdy suwak przesunie się o ułamek milimetra, z którąś kreską podziałki głównej pokryje się dokładnie jedna kreska noniusza - jej numer mówi, ile dziesiątych (albo setnych) trzeba dodać.
Dokładność odczytu noniusza:
[ i = \frac{1 \text{ mm}}{n} ]
gdzie ( n ) to liczba działek noniusza.
| Dokładność | Liczba działek noniusza | Długość noniusza (typowo) |
|---|---|---|
| 0,1 mm | 10 | 9 mm albo 19 mm |
| 0,05 mm | 20 | 19 mm albo 39 mm |
| 0,02 mm | 50 | 49 mm |
Dokładność zwykle jest wybita na suwmiarce, np. „0,05 mm”.
Jak odczytać wynik - krok po kroku
- Pełne milimetry odczytaj z podziałki głównej - to kreska stojąca tuż po lewej stronie zera noniusza.
- Znajdź kreskę noniusza, która najdokładniej pokrywa się z dowolną kreską podziałki głównej.
- Część ułamkową odczytaj z opisu przy tej kresce noniusza (albo pomnóż jej numer przez dokładność).
- Dodaj obie wartości.
Przykłady odczytu
- zero noniusza za kreską 23 mm, pokrywa się 7. kreska noniusza 0,1 mm: wynik 23 + 0,7 = 23,7 mm,
- zero noniusza za kreską 89 mm, pokrywa się kreska oznaczająca 0,65 mm (noniusz 0,05 mm, 13. działka): wynik 89,65 mm,
- zero noniusza dokładnie na kresce 12 mm (pokrywa się zero noniusza i jego ostatnia kreska): wynik to równe 12 mm, bez części ułamkowej.
Typowe błędy
- odczyt pełnych milimetrów z kreski po prawej stronie zera noniusza,
- wybór kreski noniusza położonej najbliżej strzałki na rysunku zamiast tej, która naprawdę się pokrywa,
- patrzenie na podziałkę z ukosa - błąd paralaksy; skalę odczytuje się prostopadle,
- brak sprawdzenia zera: po zsunięciu szczęk zero noniusza musi pokrywać się z zerem podziałki głównej.
Na egzaminie
Na pytanie „jak nazywa się dodatkowa podziałka suwmiarki” odpowiedź brzmi: noniusz. W zadaniach z rysunkiem suwmiarki najpierw ustal pełne milimetry przed zerem noniusza, a dopiero potem część ułamkową z kreski, która się pokrywa.