W poligrafii przy obliczeniach kosztów i technologii produkcji stale pojawiają się dwa pojęcia: arkusz drukarski oraz arkusz złamany. Ich rozróżnienie jest kluczowe przy liczeniu liczby form drukarskich, separacji barwnych, składek publikacji oraz kosztów falcowania. To jedno z podstawowych zagadnień kalkulacyjnych na egzaminie z kwalifikacji PGF.04 (Przygotowywanie oraz wykonywanie prac graficznych i publikacji cyfrowych).
Arkusz drukarski
Arkusz drukarski to arkusz papieru zadrukowywany na maszynie. Na jego powierzchni rozmieszcza się — w układzie impozycyjnym — odpowiednią liczbę stron publikacji.
Liczba stron mieszczących się na jednym arkuszu zależy od:
- formatu gotowej publikacji,
- formatu maszyny i arkusza,
- sposobu montażu stron (impozycji),
- technologii druku.
Zadruk jednostronny a dwustronny
Arkusz można zadrukować jednostronnie (tylko awers) albo dwustronnie (awers i rewers). Ma to bezpośredni wpływ na liczbę stron uzyskanych z jednego arkusza oraz na porównywanie formatów.
Arkusz zadrukowany dwustronnie mieści dwa razy więcej stron niż ten sam arkusz zadrukowany jednostronnie. Dlatego ten sam efekt — tyle samo zadrukowanych stron — daje dwustronny zadruk arkusza o jeden format mniejszy zamiast jednostronnego większego. Przykładowo dwustronny zadruk arkusza B3 odpowiada jednostronnemu zadrukowi arkusza B2 (B3 to połowa B2, ale zadrukowana z obu stron).
Arkusz złamany
Arkusz złamany to arkusz po zadrukowaniu i sfalcowaniu (złamaniu), tworzący składkę zawierającą określoną liczbę stron. W książkach i broszurach jedna składka ma najczęściej 8, 16 lub 32 strony — w zależności od liczby złamów.
Operacja złamywania (falcowania) jest osobnym etapem produkcji i osobną pozycją kosztową. W zadaniach egzaminacyjnych koszt falcowania liczy się zwykle jako:
liczba arkuszy × liczba złamów × cena za jeden złam
albo, w prostszych wariantach, jako liczba arkuszy × cena złamania jednego arkusza.
W zadaniach często przyjmuje się uproszczenie, że dla danego formatu i maszyny można od razu określić, ile stron publikacji przypada na jeden arkusz.
Dlaczego to rozróżnienie jest ważne?
Liczba arkuszy składowych wpływa bezpośrednio na:
- liczbę potrzebnych form drukarskich,
- liczbę separacji (wyciągów) barwnych,
- koszt przygotowalni,
- koszt falcowania i organizację introligatorni.
Od arkusza do form drukarskich
Łańcuch obliczeń w zadaniach kosztowych ma stałą kolejność:
- Liczba stron na arkuszu — wynika z formatu publikacji i formatu maszyny.
- Liczba arkuszy = objętość publikacji ÷ liczba stron na arkuszu.
- Liczba form — zależy od sposobu zadruku.
- Liczba separacji — zależy od liczby kolorów.
Dla druku dwustronnego każdy arkusz wymaga 2 form (jedna na awers, jedna na rewers). Przy druku wielobarwnym CMYK każda strona arkusza to 4 separacje barwne, a każdy dodatkowy kolor dodatkowy (np. Pantone) to kolejna separacja.
Przykład obliczeniowy
Publikacja ma 160 stron A5 i jest drukowana na maszynie półformatowej. Przy takim układzie jeden arkusz daje 16 stron A5.
160 stron / 16 stron na arkuszu = 10 arkuszy
Jeżeli druk jest jednokolorowy i dwustronny, każdy arkusz wymaga 2 form:
10 arkuszy × 2 formy = 20 form drukarskich
Gdyby ta sama publikacja była drukowana w CMYK, liczba separacji wyniosłaby:
20 form × 4 kolory = 80 separacji barwnych
Impozycja — rozmieszczenie stron na arkuszu
Operacja rozmieszczenia materiałów (użytków, stron) na arkuszu drukarskim to impozycja (montaż). Jej celem jest takie ułożenie stron, aby po zadruku i sfalcowaniu znalazły się one we właściwej kolejności i orientacji. Do automatycznego przygotowania impozycji służą programy typu PuzzleFlow — narzędzie do montażu i optymalizacji rozłożenia użytków na arkuszu.
Zapamiętaj
- Arkusz drukarski odnosi się do etapu drukowania — to arkusz zadrukowywany na maszynie.
- Arkusz złamany odnosi się do etapu po zadruku — to sfalcowana składka o określonej liczbie stron (8, 16, 32).
- Druk dwustronny daje dwa razy więcej stron niż jednostronny — dwustronny arkusz mniejszego formatu odpowiada jednostronnemu arkuszowi o jeden format większemu.
- W zadaniach kosztowych kolejność jest stała: najpierw liczba stron na arkuszu, potem liczba arkuszy, następnie liczba form i separacji.
- Falcowanie (złamywanie) to osobny etap i osobny koszt — liczony od liczby arkuszy i liczby złamów.
- Rozmieszczanie stron na arkuszu to impozycja.