Co to jest model barwny CMYK?
CMYK to model kolorów stosowany w poligrafii i druku. Skrót pochodzi od nazw składowych farb drukarskich:
- C — Cyan (cyjan, niebieskozielony),
- M — Magenta (purpurowy),
- Y — Yellow (żółty),
- K — Key colour, czyli Black (czarny).
Jest to model subtraktywny — kolejne farby pochłaniają część światła odbijanego od podłoża. Im więcej farby, tym kolor ciemniejszy. To podstawowe pojęcie w kwalifikacji PGF.04 (Przygotowywanie oraz wykonywanie prac graficznych i publikacji cyfrowych).
Wartości CMYK podaje się w procentach od 0% do 100% dla każdej składowej.
Mieszanie barw w CMYK
Kombinacje składowych dają charakterystyczne kolory:
- C + M → odcienie niebieskiego i fioletu,
- M + Y → czerwienie i pomarańcze,
- C + Y → zielenie — duża wartość C i Y daje wyraźny kolor zielony,
- C + M + Y + K → ciemne, zgaszone barwy, zbliżone do czerni.
Przykład — interpretacja zapisu
Kolor o składowych C:100 M:80 Y:0 K:40 to:
- bardzo dużo cyjanu (100%),
- dużo magenty (80%),
- brak żółtego (0%),
- domieszka czerni (40%).
Połączenie dużej ilości C i M przy braku Y daje odcień niebieski, a dodatek K go przyciemnia.
Zapisy kolorystyki w karcie technologicznej
W karcie technologicznej druku kolorystykę opisuje się skrótem typu „n + m", gdzie pierwsza liczba to liczba kolorów na awersie, a druga — na rewersie:
- 4 + 0 — druk jednostronny w pełnym kolorze (CMYK na jednej stronie),
- 4 + 4 — druk dwustronny w pełnym kolorze (CMYK z obu stron),
- 1 + 1 — druk dwustronny jednokolorowy,
- 4 + 1 (Pantone) — CMYK po jednej stronie + jeden dodatkowy kolor (np. Pantone) po drugiej,
- 5 + 4 — np. CMYK + kolor dodatkowy (Pantone, srebrny metaliczny, lakier) na pierwszej stronie i CMYK na drugiej.
Zapis „CMYK + srebrny metaliczny na awersie / CMYK na rewersie" = 5 + 4, bo jest 5 farb na awersie i 4 na rewersie.
Separacje (wyciągi) barwne
Każdy kolor druku to osobna separacja barwna — wyciąg jednego koloru z projektu, z którego powstaje forma drukowa.
- Druk CMYK = 4 separacje na każdą stronę zadruku.
- Każdy dodatkowy Pantone = +1 separacja.
Przykład obliczenia separacji
Broszura B5 32-stronicowa na maszynie BI, druk CMYK + 1 Pantone:
- Liczba stron na arkuszu — arkusz BI to format pełnoarkuszowy; przy broszurze B5 mieści się typowo 16 stron na arkusz (po 8 na stronę arkusza, druk dwustronny).
- Liczba arkuszy — 32 strony ÷ 16 stron/arkusz = 2 arkusze (formy w 2 składkach).
- Liczba form — przy druku dwustronnym 2 arkusze × 2 strony arkusza = 4 formy.
- Liczba separacji — 4 formy × (4 CMYK + 1 Pantone) = 4 × 5 = 20 separacji.
Dokładne liczby zależą od układu impozycyjnego z pytania — kluczowe jest rozumienie wzoru: separacje = liczba form × liczba kolorów.
Programy graficzne i formaty plików do druku offsetowego
Programy
Do przygotowania publikacji (np. broszury, książki, ulotki) najlepiej nadaje się program do łamania publikacji — Adobe InDesign lub QuarkXPress. Photoshop służy do bitmap (zdjęć), Illustrator — do grafiki wektorowej, Acrobat — do finalnej kontroli i eksportu PDF.
Formaty plików
Do druku offsetowego stosuje się przede wszystkim:
- PDF/X (PDF/X-1a, PDF/X-3, PDF/X-4) — standard wymiany plików do druku,
- TIFF — bitmapy, dobrej jakości skany i zdjęcia,
- EPS — pliki wektorowe i mieszane,
- AI, INDD — pliki źródłowe.
Nie nadają się do druku offsetowego formaty internetowe nastawione na ekran: GIF, PNG, JPEG niskiej jakości (formatu GIF się praktycznie w druku nie używa).
Parametry wektorowego logo do offsetu
Logo do druku offsetowego zapisuje się jako wektor (krzywe), w przestrzeni CMYK, z fontami zamienionymi na krzywe i bez rastra (bo wektor jest rozdzielczościowo niezależny).
Pre-press — przygotowanie pliku do druku
W Photoshopie
Przed przesłaniem pliku do drukarni offsetowej trzeba przestawić tryb kolorów na CMYK oraz spłaszczyć warstwy (rastrować) — w pliku do druku nie powinno być warstw edycyjnych ani trybów mieszania zależnych od kolejności warstw.
W Acrobat — „Podgląd wyjściowy"
Funkcja „Podgląd wyjściowy" (Output Preview) w Adobe Acrobat służy do kontroli separacji barwnych i profili kolorów przed naświetleniem formatek drukarskich. Pozwala m.in.:
- włączać i wyłączać poszczególne separacje (C, M, Y, K, Pantone),
- sprawdzać pokrycie farbą (TAC),
- weryfikować profile kolorystyczne i overprint.
To podstawowe narzędzie pre-press do oceny poprawności separacji i kolorystyki.
Overprint i trapping (zalewki)
Overprint (nadruk)
Overprint to ustawienie powodujące, że dany kolor nadrukuje się na inny, zamiast go wyciąć (knockout). Stosuje się go np. dla czarnego tekstu na kolorowym tle — czarny po prostu „nakłada się" na kolor podłoża, dzięki czemu nie powstaje biała szczelina przy niedokładnym pasowaniu.
Trapping (zalewki)
Trapping (zalewki) to minimalne nachodzenie dwóch sąsiadujących kolorów na siebie. Stosuje się go, aby zminimalizować problemy z pasowaniem kolorów w druku — przy niewielkim rozsunięciu form między kolorami nie pojawi się biała szczelina, bo kolory zachodzą na siebie.
To kluczowa technika cyfrowego przygotowania do druku.
Rastry i mora
W druku offsetowym każdy kolor CMYK ma swój kąt rastra (typowo: C 15°, M 75°, Y 0°, K 45°). Te kąty są tak dobrane, by punkty rastra różnych kolorów nie nakładały się regularnie.
Niewłaściwe ustawienie kątów rastra powoduje zjawisko mory — niepożądany wzór interferencyjny widoczny na wydruku jako siatka kropek, pasów lub kratownic. Mora obniża jakość obrazu i jest typową wadą druku.
Dobór maszyny do nakładu
Wybór technologii druku zależy od nakładu i formatu:
- Małe nakłady (do ok. 500–1000 sztuk) — opłaca się druk cyfrowy: szybki, bez kosztów form drukowych. Np. 3 000 ulotek A5 w 4+4 w wielu przypadkach robi się maszyną cyfrową lub niewielką offsetową, w zależności od jakości i ceny.
- Średnie i duże nakłady — offset arkuszowy (półformatowy lub pełnoformatowy); koszt jednostkowy maleje przy większym nakładzie.
- Bardzo duże nakłady (gazety, ulotki masowe) — offset rolowy (zwojowy).
Przykład obliczenia czasu druku
10 000 folderów A3 w kolorystyce 4+4 na maszynie półformatowej o wydajności 10 000 arkuszy/godz., druk z dwóch stron:
- z arkusza półformatowego mieści się 1 folder A3 (półformat to ok. B2),
- liczba przebiegów: 10 000 arkuszy × 2 strony = 20 000 przebiegów (albo wymiana formy między stronami),
- przy 10 000 arkuszy/h: 20 000 / 10 000 = 2 godziny maszynowe (plus narząd).
Dokładny wynik zależy od danych z pytania (formatu maszyny, mieszczących się użytków, sposobu pracy maszyny — perfecting czy nie).
Parametry istotne przy przygotowaniu okładek
Przy okładkach kluczowe są:
- format brutto (ze spadami) i format netto,
- spady (typowo 3–5 mm),
- grzbiet (przy okładkach klejonych — zależy od liczby stron i gramatury),
- kolorystyka (np. 4+0, 4+4) i ewentualne kolory dodatkowe,
- uszlachetnienia (lakier UV, folia, tłoczenie),
- kierunek włókien papieru (ważny dla okładek klejonych i bigowanych).
Częste pomyłki — nie myl tego!
- CMYK ≠ RGB — CMYK to model subtraktywny (druk, farby), RGB addytywny (ekran, światło). Kolory z monitora mogą wyglądać inaczej na wydruku.
- K to Key, nie Black — choć daje czerń; nazwa pochodzi od „kluczowej formy" w druku, na której opierają się pozostałe.
- 4+0 ≠ 4+4 — pierwsze to druk jednostronny CMYK, drugie dwustronny CMYK.
- separacja ≠ forma drukowa — jedna forma to jeden kolor na jedną stronę arkusza; liczba separacji = liczba form × liczba kolorów.
- overprint ≠ trapping — overprint to nadruk farby na drugą bez wycinania; trapping to zalewki, czyli celowe nachodzenie na siebie sąsiadujących kolorów.
- mora to nie efekt projektowy — to wada druku z błędnych kątów rastra.
- PNG i GIF nie nadają się do offsetu — to formaty ekranowe (RGB, bez profili CMYK).
- InDesign do publikacji, Photoshop do bitmap, Illustrator do wektora — to różne role w przygotowaniu pliku.
Najważniejsze do zapamiętania
CMYK to subtraktywny model barwny używany w druku, oparty na czterech farbach: C, M, Y, K. Kombinacja C + Y daje zielony, C + M — niebieski. Zapis 4+0 to druk jednostronny CMYK, 4+4 dwustronny, 4+1 (Pantone) — CMYK + kolor dodatkowy. Liczba separacji = liczba form × liczba kolorów. Do druku offsetowego stosuje się formaty PDF/X, TIFF, EPS, a publikacje przygotowuje się w InDesign. Overprint to nadruk, trapping (zalewki) chronią przed problemami z pasowaniem, a niewłaściwe kąty rastra powodują morę.