Co to jest użytek na arkuszu?
Użytek to pojedynczy egzemplarz wyrobu poligraficznego umieszczony na arkuszu drukarskim. Może to być np. jedna ulotka, wizytówka, etykieta, zaproszenie albo pojedyncza strona broszury. W zadaniach egzaminacyjnych z kwalifikacji PGF.04 (Przygotowywanie oraz wykonywanie prac graficznych i publikacji cyfrowych) bardzo często trzeba obliczyć, ile użytków mieści się na jednym arkuszu oraz ile arkuszy potrzeba do wykonania całego nakładu.
Pojęcie użytku jest punktem wyjścia do całej kalkulacji produkcji poligraficznej — od liczby arkuszy, przez liczbę form drukowych i separacji barwnych, aż po koszt i masę papieru.
Dlaczego liczba użytków jest tak ważna?
Liczba użytków na arkuszu wpływa bezpośrednio na:
- zużycie papieru,
- liczbę potrzebnych form drukowych,
- koszt druku,
- planowanie i czas produkcji.
Im więcej użytków mieści się na jednym arkuszu, tym mniej arkuszy trzeba zużyć do wykonania tej samej liczby egzemplarzy — a więc tym taniej i szybciej.
Jak obliczyć liczbę użytków na arkuszu?
W prostych zadaniach porównuje się format arkusza z formatem wyrobu. Jeśli oba formaty należą do tej samej serii (np. seria A albo seria B), można skorzystać z zależności między kolejnymi formatami.
Każdy format dzieli się na 2 formaty o numer mniejsze:
- A1 = 2 × A2
- A2 = 2 × A3
- A3 = 2 × A4
- A4 = 2 × A5
- A5 = 2 × A6
Z każdym krokiem liczba użytków podwaja się. Dlatego między formatami oddalonymi o n pozycji liczba użytków wynosi 2ⁿ:
| Różnica formatów | Liczba użytków |
|---|---|
| o 1 (np. A1 → A2) | 2 |
| o 2 (np. A1 → A3) | 4 |
| o 3 (np. A1 → A4) | 8 |
| o 4 (np. A1 → A5) | 16 |
| o 5 (np. A1 → A6) | 32 |
Przykład: arkusz A1, wyrób A6 — różnica 5 pozycji, więc A1 = 32 użytki A6. Ta sama zasada działa w serii B (B1 → B5 to różnica 4 pozycje, czyli 16 użytków).
Przykład obliczenia nakładu
Trzeba wydrukować 20 000 zaproszeń A6 na arkuszach A1 netto.
- Ustalamy liczbę użytków na arkuszu: 1 arkusz A1 = 32 zaproszenia A6
- Dzielimy nakład przez liczbę użytków: 20 000 ÷ 32 = 625 arkuszy
Naddatek technologiczny
W rzeczywistej produkcji część arkuszy zostaje zniszczona przy przygotowaniu maszyny, narządzie i kontroli druku. Dlatego do wyniku doliczamy naddatek technologiczny, podawany w zadaniu w procentach.
Przykład: potrzeba 800 sztuk akcydensu A4 drukowanego na arkuszach A2, naddatek 15%.
- Użytki na arkuszu: A2 → A4 to różnica 1 pozycji, czyli 2 użytki
- Arkusze bez naddatku: 800 ÷ 2 = 400 arkuszy
- Arkusze z naddatkiem: 400 × 1,15 = 460 arkuszy
Użytek a publikacje wielostronicowe
Przy broszurach i książkach jeden arkusz mieści wiele stron — z obu stron papieru. Trzeba wtedy rozróżnić użytek (jedną stronę wyrobu) od arkusza i formy drukowej.
Aby obliczyć liczbę arkuszy dla publikacji wielostronicowej:
- Sprawdź, ile stron wyrobu mieści się na jednym arkuszu z obu stron (np. arkusz B2 przy stronach B5 — 4 strony na stronę arkusza, czyli 8 stron dwustronnie).
- Podziel objętość publikacji przez liczbę stron na arkuszu — otrzymasz liczbę arkuszy (składek) na jeden egzemplarz.
- Pomnóż przez nakład.
Liczba form drukowych zależy od liczby stron i sposobu druku, a liczba separacji (wyciągów) barwnych — od liczby kolorów. Dla druku CMYK to 4 separacje na formę, a każdy dodatkowy kolor Pantone to kolejna separacja.
Kalkulacja papieru: ilość, masa i koszt
Gdy znamy już liczbę arkuszy, możemy policzyć zapotrzebowanie na papier.
Masa papieru wynika z gramatury (g/m²) i powierzchni arkusza:
masa arkusza = gramatura × powierzchnia arkusza w m²
masa całości = masa arkusza × liczba arkuszy
Przykład: arkusz B1 (700 × 1000 mm = 0,7 m²) o gramaturze 135 g/m² waży 0,7 × 135 = 94,5 g.
Koszt papieru liczymy najczęściej tak:
- ustalamy liczbę potrzebnych arkuszy (z liczby użytków + naddatek),
- przeliczamy na jednostkę sprzedaży (ryza, tysiąc arkuszy, kg — zależnie od treści zadania),
- mnożymy przez cenę jednostkową.
Impozycja — rozmieszczenie użytków na arkuszu
Operacja rozmieszczenia użytków na arkuszu drukarskim to impozycja (montaż elektroniczny). Jej celem jest takie ułożenie użytków, aby po druku i sfalcowaniu strony znalazły się we właściwej kolejności, a odpady papieru były jak najmniejsze. Do automatycznego tworzenia impozycji służą programy typu PuzzleFlow — narzędzie do montażu i optymalizacji rozłożenia użytków na arkuszu.
Użytek netto a warunki rzeczywiste
W zadaniach egzaminacyjnych zwykle przyjmuje się układ idealny — użytki ściśle do siebie przylegają. W praktyce trzeba dodatkowo uwzględnić:
- spady,
- odstępy między użytkami,
- marginesy chwytowe maszyny,
- kierunek włókien papieru,
- sposób krojenia po druku.
Jeżeli jednak w treści zadania pojawia się format netto, liczymy samą liczbę użytków bez tych naddatków (poza naddatkiem technologicznym, jeśli jest podany osobno).
Najważniejsze do zapamiętania
Użytek na arkuszu to pojedynczy egzemplarz wyrobu rozmieszczony na arkuszu drukarskim. Liczbę użytków w tej samej serii formatów obliczamy jako 2ⁿ, gdzie n to różnica pozycji formatów. Liczbę potrzebnych arkuszy otrzymujemy, dzieląc nakład przez liczbę użytków, a następnie doliczając naddatek technologiczny. Od liczby arkuszy zależą z kolei wszystkie dalsze kalkulacje: liczba form drukowych, separacji barwnych oraz masa i koszt papieru. Samo rozmieszczanie użytków na arkuszu to impozycja.