Osie samolotu
Słownik kwalifikacji TLO.01 - Wykonywanie obsługi technicznej wyposażenia awionicznego i elektrycznego statków powietrznych
Samolot obraca się wokół trzech osi przechodzących przez jego środek ciężkości: podłużnej (x), poprzecznej (y) i pionowej (z). Obrót wokół osi podłużnej to przechylenie, wokół poprzecznej - pochylenie, a wokół pionowej - odchylenie.
Trzy osie i ruchy wokół nich
| Oś | Przebieg | Ruch wokół osi | Nazwa angielska | Czym sterowany |
|---|---|---|---|---|
| podłużna x | wzdłuż kadłuba, od ogona do nosa | przechylenie - jedno skrzydło w górę, drugie w dół | roll | lotki |
| poprzeczna y | wzdłuż rozpiętości skrzydeł | pochylenie - nos w górę lub w dół | pitch | ster wysokości |
| pionowa z | prostopadle do dwóch pozostałych | odchylenie - nos w lewo lub w prawo | yaw | ster kierunku |
Obrót wokół osi poprzecznej nazywa się więc pochyleniem - to właśnie nim pilot zmienia kąt wznoszenia lub opadania.
Układ osi związany z samolotem
Osie są związane z samolotem i obracają się razem z nim, a nie z ziemią. W mechanice lotu przyjmuje się zwykle, że oś x skierowana jest do przodu, oś y w stronę prawego skrzydła, a oś z - w dół. Gdy samolot jest przechylony, jego oś „pionowa” nie jest już pionowa względem ziemi.
Osie a przyrządy pokładowe
Przyrządy żyroskopowe mierzą ruchy samolotu wokół jego osi:
- sztuczny horyzont pokazuje pochylenie i przechylenie względem horyzontu,
- wskaźnik zakrętu mierzy prędkość obrotu wokół osi pionowej - oś ramki jego żyroskopu jest równoległa do osi podłużnej samolotu,
- koordynator zakrętu ma oś ramki żyroskopu nachyloną pod kątem do osi x (zwykle ok. 30°), dzięki czemu reaguje zarówno na odchylenie, jak i na przechylanie - pokazuje wejście w zakręt już w chwili przechylania samolotu.
Jak zapamiętać
- x - przechylenie - skrzydła „kołyszą się” jak przy przechyle łodzi,
- y - pochylenie - nos „kiwa” w górę i w dół,
- z - odchylenie - nos „odchyla się” na boki jak przy skręcie samochodu.
Typowe pomyłki
- mylenie przechylenia z odchyleniem - przechylenie to obrót skrzydeł wokół kadłuba, odchylenie to obrót nosa w poziomie,
- przekonanie, że zakręt wykonuje się samym sterem kierunku - w prawidłowym zakręcie samolot przechyla się lotkami, a ster kierunku tylko go koordynuje.
Na egzaminie
W kwalifikacji TLO.01 pytanie o koordynator zakrętu brzmi: „Oś obrotu ramki żyroskopu wskaźnika przedstawionego na rysunku jest...”. Poprawna odpowiedź to nachylona pod kątem do osi x samolotu. Odpowiedź „równoległa do osi x” pasuje do klasycznego wskaźnika zakrętu, a nie do koordynatora.