Średnica wałka wynosi 2+0,03−0,05 mm. Którym przyrządem pomiarowym należy dokonać pomiaru średnicy wałka?
Przykładowe zadanie CKE z 2022 roku: Informator o egzaminie zawodowym - zegarmistrz (MEP.04).
Średnicę wałka 2 (+0,03 / −0,05) mm należy zmierzyć mikrometrem. Pole tolerancji wynosi tylko 0,08 mm, więc przyrząd musi zapewniać odczyt z dokładnością do 0,01 mm, a tyle daje typowy mikrometr.
Zasada doboru przyrządu: dokładność odczytu powinna być kilkakrotnie mniejsza od tolerancji wymiaru. Mikrometr dociska wałek śrubą mikrometryczną o skoku 0,5 mm, a bęben z podziałką pozwala odczytać setne części milimetra. Sprzęgło na pokrętle zapewnia stały, niewielki nacisk, co przy małych średnicach chroni wałek przed odkształceniem.
Do zapamiętania: wymiar zewnętrzny z małą tolerancją mierzy się mikrometrem zewnętrznym, wymiar wewnętrzny (otwór) średnicówką. Przed pomiarem sprawdza się zero mikrometru i czyści powierzchnie pomiarowe, bo nawet drobny pyłek zmienia wynik o kilka setnych milimetra.
Najczęstszy błąd w tym zadaniu to wybór przyrządu bez porównania jego dokładności z tolerancją wymiaru. Suwmiarka z noniuszem daje zwykle odczyt 0,1 mm lub 0,05 mm, a pole tolerancji wałka to 0,08 mm. Taki przyrząd nie pozwoli wiarygodnie stwierdzić, czy wałek mieści się w wymiarze.
Przymiar liniowy, czyli linijka z podziałką milimetrową, nadaje się do zgrubnego mierzenia długości. Pomiar średnicy 2 mm z dokładnością do setnych części milimetra jest nim niemożliwy.
Średnicówka mikrometryczna ma odpowiednią dokładność, ale służy do mierzenia wymiarów wewnętrznych, np. średnic otworów. Wałek ma wymiar zewnętrzny, więc tego przyrządu się tu nie użyje.
Zasada przydatna na egzaminie: im mniejsze pole tolerancji, tym dokładniejszy przyrząd, a rodzaj przyrządu dobiera się do tego, czy wymiar jest zewnętrzny, czy wewnętrzny.
Poprawny wybór to mikrometr: mierzy wymiar zewnętrzny z dokładnością 0,01 mm, czyli wielokrotnie lepszą niż pole tolerancji wałka.