Wyrób jubilerski, w którym nie stosowana jest biza, to
A. broszka.
B. medalik.
C. krzyżyk.
D. kolczyk.
Pytanie z egzaminu CKE, wrzesień 2014 (arkusz S.01-X-14.08).
Medalik jest tu właściwym wyborem, bo w typowym medaliku nie stosuje się bizy. Biza to wąski pasek metalu albo rodzaj bocznej ścianki/obrzeża, który wykorzystuje się przy wyrobach pustych, dwuczęściowych albo takich, gdzie trzeba połączyć przód i tył oraz nadać wyrobowi grubość. W praktyce złotniczej spotyka się ją np. przy pustych krzyżykach, niektórych kolczykach czy broszkach, gdzie element ma mieć objętość, ale nie może być zbyt ciężki. Medalik najczęściej wykonuje się jako płaski wyrób tłoczony, bity, odlewany lub wycinany z blachy, z reliefem religijnym albo symbolem na powierzchni. Ma uszko do zawieszenia, ale to nie jest biza. Dobra praktyka jest taka, żeby nie dodawać zbędnych elementów konstrukcyjnych, bo zwiększają masę, koszt i ryzyko widocznej spoiny. Moim zdaniem to pytanie dobrze sprawdza, czy odróżniasz element konstrukcyjny od samego uchwytu czy ozdoby.
Przy tym pytaniu łatwo pomylić bizę z uszkiem, biglem, zapięciem albo ogólnie z jakimś drobnym elementem montażowym. To dość typowy błąd, bo w wyrobach jubilerskich wiele części jest małych i na pierwszy rzut oka wygląda podobnie. Biza nie jest jednak zwykłym uchwytem do zawieszania ani elementem zapięcia. W sensie technologicznym chodzi o pasek lub obrzeże metalu stosowane głównie tam, gdzie wyrób ma konstrukcję przestrzenną, pustą albo składaną z kilku części. Dzięki niej można połączyć dwie powierzchnie, uzyskać boczną ściankę i poprawić sztywność wyrobu bez robienia go z pełnego, ciężkiego metalu. Krzyżyk bardzo często bywa wykonywany jako wyrób pusty, szczególnie gdy ma większy rozmiar, więc zastosowanie bizy jest tam jak najbardziej logiczne. Kolczyk też może mieć elementy wypukłe, puste lub składane, a wtedy biza pomaga utrzymać kształt i estetyczną krawędź. Broszka, zwłaszcza ozdobna i większa, również może mieć taką konstrukcję, niezależnie od tego, że posiada osobno igłę czy zapięcie. Medalik natomiast najczęściej jest płaskim wyrobem tłoczonym, bitym albo odlewanym z reliefem. Jego obrzeże wynika z kształtu blachy lub formy, a nie z dosztukowanej bizy. Z mojego doświadczenia najprościej zapamiętać: biza jest od budowania bryły i łączenia części, a medalik zwykle działa jak mała płytka z obrazem lub symbolem.