Pytania pomocnicze - GIW.06

Denudacja to ogół procesów niszczących i obniżających powierzchnię terenu. Obejmuje m.in. wietrzenie, erozję i ruchy masowe.

Sedymentacja polega na osadzaniu materiału, czyli jego akumulacji. Denudacja oznacza niszczenie i usuwanie materiału z powierzchni terenu.

Do denudacji zalicza się wietrzenie, erozję, spłukiwanie stokowe oraz powierzchniowe ruchy masowe. Wszystkie prowadzą do niszczenia lub przemieszczania materiału skalnego.

Erozja to jeden z procesów denudacyjnych, polegający na niszczeniu i transporcie materiału przez czynnik zewnętrzny. Denudacja jest pojęciem szerszym i obejmuje także np. wietrzenie oraz ruchy masowe.

Tak. Wietrzenie przygotowuje materiał skalny do dalszego usuwania przez wodę, wiatr, lód lub grawitację, dlatego jest zaliczane do denudacji.

To przemieszczanie skał, gruntu lub zwietrzeliny po stoku pod wpływem siły ciężkości. Przykładami są osuwiska, obrywy i spełzywanie.

Denudacja niszczy i usuwa materiał, a sedymentacja go odkłada. W skrócie: denudacja = ubytek, sedymentacja = przyrost osadu.

Ponieważ uwzględnia nierównomierny rozkład mas i przebieg pola grawitacyjnego Ziemi. Jej powierzchnia odpowiada średniemu poziomowi mórz i oceanów przedłużonemu pod kontynentami.

Kula jest idealnie regularną bryłą, a Ziemia nie ma takiego kształtu. Geoida lepiej oddaje rzeczywisty, nieregularny kształt Ziemi.

Elipsoida jest regularnym modelem matematycznym, wygodnym do obliczeń. Geoida jest nieregularna i dokładniej odzwierciedla rzeczywisty kształt Ziemi.

Spłaszczenie wynika głównie z ruchu obrotowego Ziemi. Siła odśrodkowa powoduje wybrzuszenie w okolicach równika.

Geoida jest wykorzystywana w geodezji, kartografii, pomiarach wysokości i analizach pola grawitacyjnego. Pomaga określać poziom odniesienia dla wysokości.

Elipsoida ma prosty, regularny kształt matematyczny, dlatego łatwiej wykonywać na niej obliczenia. Geoida jest dokładniejsza, ale bardziej skomplikowana.

Terra rossa powstaje głównie z wapieni i dolomitów, czyli skał węglanowych. Jest produktem ich długotrwałego wietrzenia chemicznego.

Czerwona barwa wynika z obecności tlenków i wodorotlenków żelaza. Związki te pozostają w glebie po rozpuszczeniu składników węglanowych skały.

Najważniejsze jest wietrzenie chemiczne, zwłaszcza rozpuszczanie skał węglanowych przez wodę zawierającą dwutlenek węgla.

Terra rossa często występuje na obszarach krasowych, ponieważ kras rozwija się głównie w wapieniach i dolomitach. Te same skały są podłożem dla tworzenia terra rossa.

Obie gleby mogą powstawać na skałach węglanowych, ale terra rossa ma charakterystyczną czerwoną barwę i jest typowa dla ciepłych obszarów krasowych. Rędziny są zwykle ciemniejsze i częste w klimacie umiarkowanym.

Piaskowce i kwarcyty są skałami krzemionkowymi, bogatymi w kwarc, który słabo ulega rozpuszczaniu. Terra rossa jest związana przede wszystkim z rozpuszczaniem skał węglanowych.

Lodowiec transportuje wtopione okruchy skalne, które podczas ruchu trą o podłoże. Powoduje to powstawanie zadrapań, bruzd i wygładzeń.

Erozja lodowcowa polega głównie na ścieraniu i wyrywaniu skał przez masę lodu z materiałem skalnym. Erozja rzeczna jest wywołana przepływem wody i transportem osadów w korycie rzeki.

Abrazja lodowcowa to mechaniczne ścieranie podłoża przez lodowiec oraz niesiony przez niego materiał skalny. Jej efektem są m.in. rysy lodowcowe i wygładzone powierzchnie skał.

Rysy lodowcowe są dowodem, że obszar był kiedyś przykryty lodowcem. Ich przebieg może także wskazywać kierunek ruchu lodu.

Nie. Mróz powoduje głównie wietrzenie mrozowe, czyli rozsadzanie skał przez zamarzającą wodę. Typowe długie zadrapania i wygładzenia są skutkiem ruchu lodowca.

Do form erozyjnych lodowca należą m.in. wygłady lodowcowe, mutony, doliny U-kształtne i kotły lodowcowe. Wszystkie są związane z niszczącym działaniem poruszającego się lodu.

Facja metamorficzna to zespół minerałów wskazujący na określone warunki metamorfizmu, głównie temperaturę i ciśnienie.

Minerały są stabilne tylko w określonych zakresach temperatury i ciśnienia. Ich obecność pozwala więc wnioskować o warunkach przeobrażenia skały.

Facja to zespół minerałów charakterystyczny dla danych warunków metamorfizmu. Aureola metamorficzna to strefa skał przeobrażonych wokół intruzji magmowej.

Najważniejsze czynniki to temperatura, ciśnienie, czas trwania metamorfizmu oraz skład chemiczny skały wyjściowej.

Facja zieleńcowa to facja metamorficzna typowa dla stosunkowo niskich lub średnich temperatur i ciśnień. Występują w niej m.in. chloryt, aktynolit i epidot.

Pozwalają interpretować historię geologiczną skał, określać warunki metamorfizmu i odtwarzać procesy zachodzące w skorupie ziemskiej.

Najczęściej po poziomym przesunięciu tych samych warstw, granic geologicznych, dolin lub innych struktur liniowych po obu stronach uskoku.

W uskoku przesuwczym dominuje ruch poziomy, a w uskoku zrzutowym ruch pionowy, czyli obniżenie lub podniesienie jednego skrzydła względem drugiego.

Ponieważ po jego obu stronach bloki skorupy ziemskiej przesuwają się głównie poziomo względem siebie, a nie pionowo.

Skrzydła uskoku to dwa bloki skalne rozdzielone powierzchnią uskoku. Mogą przemieszczać się względem siebie pionowo, poziomo lub skośnie.

Patrzy się na przeciwległe skrzydło uskoku: jeśli przesunęło się w prawo, uskok jest prawoprzesuwczy; jeśli w lewo, jest lewoprzesuwczy.

Najczęściej z granicami transformującymi, gdzie płyty litosfery przesuwają się poziomo względem siebie.

Powierzchnia osiowa to umowna powierzchnia przechodząca przez przeguby kolejnych warstw w fałdzie. Dzieli fałd na dwa skrzydła i służy do opisu jego geometrii.

W fałdzie pionowym powierzchnia osiowa jest pionowa lub prawie pionowa. W fałdzie pochylonym jest wyraźnie nachylona, a skrzydła fałdu są niesymetryczne.

Fałd pochylony ma nachyloną powierzchnię osiową, ale nie musi mieć obu skrzydeł zapadających w tym samym kierunku. W fałdzie obalonym deformacja jest silniejsza, a jedno skrzydło jest przewrócone.

Na rysunku powierzchnia osiowa antykliny nie jest pionowa ani pozioma, lecz skośnie nachylona. Taka geometria odpowiada fałdowi pochylonemu.

Nie. Antyklina określa rodzaj fałdu ze względu na ułożenie warstw i wiek skał, natomiast pionowy, pochylony czy obalony opisują geometrię powierzchni osiowej.

Antyklina ma warstwy wygięte ku górze, zwykle w kształcie łuku. W jej jądrze występują skały starsze niż na skrzydłach.

Skrzydła fałdu to boczne części fałdu po obu stronach przegubu. Ich nachylenie i wzajemne położenie pomagają określić typ fałdu.

Bieg warstwy to kierunek linii przecięcia powierzchni warstwy z płaszczyzną poziomą. Na mapie zapisuje się go zwykle jako azymut, np. 45°.

Upad warstwy to kierunek i kąt nachylenia warstwy względem poziomu. W zapisie 45/15 S liczba 15 oznacza kąt upadu, a S kierunek upadu ku południu.

Dłuższa linia pokazuje bieg warstwy, a krótka kreska prostopadła wskazuje kierunek upadu. Liczba przy symbolu oznacza kąt upadu.

Najczęściej stosuje się zapis: bieg/upad kierunek, np. 45/15 S. Oznacza to bieg 45°, upad 15° w kierunku południowym.

W zapisie biegu i upadu pierwsza liczba oznacza kierunek biegu, a druga kąt upadu. Dlatego 45 to bieg, a 15 to kąt nachylenia warstwy.

Kierunek biegu przebiega wzdłuż warstwy i jest poziomy, natomiast kierunek upadu jest do niego prostopadły i wskazuje stronę, w którą warstwa opada.

Miąższość to grubość warstwy skalnej, osadu lub pokładu mierzona między jej stropem a spągiem. Może być wyrażana np. w metrach.

Izopachyty łączą punkty o jednakowej miąższości warstwy, a izohipsy punkty o jednakowej wysokości nad poziomem morza. Izohipsy są więc poziomicami.

Mapy izopachytowe służą do przedstawiania zmian grubości warstw geologicznych. Pomagają w analizie złóż, planowaniu wierceń i interpretacji warunków sedymentacji.

Duże zagęszczenie izopachyt oznacza szybkie zmiany miąższości warstwy na niewielkiej odległości. Może to wskazywać np. na gwałtowne pogłębianie basenu sedymentacyjnego lub zaburzenia tektoniczne.

Punkty o jednakowych opadach atmosferycznych łączą izohiety. Nie należy ich mylić z izopachytami, które dotyczą miąższości warstw.

Punkty o jednakowym zasoleniu łączą izohaliny. Stosuje się je głównie w oceanografii, hydrologii i hydrogeologii.

Pozwalają określić, gdzie warstwa złożowa jest najgrubsza, a gdzie zanika. Dzięki temu można lepiej planować lokalizację otworów poszukiwawczych i eksploatacyjnych.

Cięcie poziomicowe to stała różnica wysokości między dwiema sąsiednimi poziomicami. Na mapie pozwala odczytywać rzeźbę terenu i wysokości punktów.

Należy sprawdzić, między którymi poziomicami leży punkt o znanej wysokości i dobrać taką stałą różnicę wysokości, aby układ poziomic był zgodny z tymi wartościami. W pokazanym przykładzie pasuje cięcie 5 m.

Poziomice przedstawiają zwykle pełne, regularne wartości wysokości, np. co 5 m. Punkt 657,2 m jest punktem wysokościowym i może znajdować się między poziomicami 655 m i 660 m.

Im gęściej położone są poziomice, tym większe nachylenie stoku. Duże odstępy między poziomicami oznaczają teren łagodniejszy.

Zamknięte poziomice najczęściej oznaczają wzniesienie albo zagłębienie terenu. Bez dodatkowych znaków, takich jak kreski spadku, zwykle interpretuje się je jako wzniesienie.

Stałe cięcie poziomicowe zapewnia czytelność i możliwość poprawnego porównywania wysokości w różnych miejscach mapy. Dzięki temu każda kolejna poziomica oznacza taką samą zmianę wysokości.