Pytania pomocnicze - GIW.06

Należy porównać wartości poziomic otaczających jeziora. Jezioro położone przy poziomicach o najwyższych wartościach ma najwyżej położone lustro wody.

Zadni Staw leży najwyżej spośród wymienionych jezior Doliny Pięciu Stawów Polskich. Jego lustro wody znajduje się około 1890 m n.p.m.

Wysokość lustra wody oznacza położenie powierzchni jeziora nad poziomem morza. Głębokość określa odległość od powierzchni wody do dna jeziora.

Wielki Staw jest największy i bardzo głęboki, ale jego lustro wody leży niżej niż lustro Zadniego Stawu. W pytaniu chodzi o wysokość położenia, a nie o rozmiar jeziora.

Cięcie poziomicowe informuje, co ile metrów poprowadzono poziomice. Dzięki temu można dokładniej oszacować wysokość obiektów położonych między opisanymi poziomicami.

Gęste poziomice oznaczają stromy stok. W terenie wysokogórskim często wskazują na strome ściany doliny lub progi skalne.

O polodowcowym pochodzeniu świadczą m.in. kotły polodowcowe, jeziora cyrkowe, progi skalne i strome zbocza doliny.

Fiord powstaje przez zalanie morzem doliny polodowcowej wyżłobionej wcześniej przez lodowiec. Dlatego ma dużą głębokość i strome brzegi.

Fiord jest długi, wąski, głęboko wcina się w ląd i często ma rozgałęziony układ. Jego brzegi są zwykle strome i skaliste.

Fiord powstaje przez zalanie doliny polodowcowej, a rias przez zalanie doliny rzecznej. Fiordy są zazwyczaj głębsze i mają bardziej strome brzegi.

Ich powstanie wymaga wcześniejszej działalności lodowca, który żłobi głęboką dolinę. Po ustąpieniu lodu taka dolina może zostać zalana przez morze.

Fiord jest zatoką morską powstałą przez zalanie doliny polodowcowej. Klif to stromy brzeg morski niszczony przez abrazję fal morskich.

Liman to zatoka lub jezioro przybrzeżne częściowo odcięte od morza mierzeją. Fiord jest głęboką zatoką w dolinie polodowcowej, zwykle o stromych brzegach.

Fiordy występują m.in. w Norwegii, Islandii, Grenlandii, Kanadzie, Chile, Alasce i Nowej Zelandii. Są to obszary związane z dawnym lub współczesnym zlodowaceniem.

Synklinę rozpoznaje się po tym, że w jej jądrze występują najmłodsze warstwy skalne. Starsze warstwy pojawiają się stopniowo ku zewnętrznym częściom struktury.

Kreda jest młodsza od jury, triasu, permu i karbonu. Jeśli najmłodsze skały znajdują się w centrum struktury, oznacza to synklinę.

W synklinie najmłodsze warstwy występują w jądrze fałdu, a w antyklinie najstarsze. To najważniejsze kryterium rozpoznawania tych struktur na mapie.

Nie zawsze. Najważniejszy jest układ wiekowy warstw, czyli to, czy w centrum znajdują się warstwy młodsze czy starsze.

Od najstarszego do najmłodszego: C — karbon, P — perm, T — trias, J — jura, K — kreda.

Monoklina ma warstwy zapadające zasadniczo w jednym kierunku, bez zamkniętego układu fałdowego z młodszymi warstwami w centrum. Na mapie pokazano układ typowy dla fałdu.

Platforma to rozległa jednostka tektoniczna o względnie stabilnej budowie, a nie lokalny fałd rozpoznawany po układzie wychodni warstw. Mapa pokazuje strukturę fałdową, czyli synklinę.

Fałdowanie jest młodsze od najmłodszej sfałdowanej warstwy. Jeżeli młodsze osady nie są sfałdowane i przykrywają strukturę, fałdowanie jest od nich starsze.

Ponieważ osady permu są związane ze strukturą fałdową, a na mapie występują też osady triasu objęte tym układem. Fałdowanie musiało więc nastąpić po osadzeniu triasu.

Gdyby fałdowanie nastąpiło przed triasem, osady triasowe nie mogłyby być częścią tej samej sfałdowanej struktury. Fałdowanie musi być młodsze od najmłodszych sfałdowanych skał.

Od najstarszego do najmłodszego: karbon, perm, trias, kreda. Ta kolejność pomaga ustalać wiek względny deformacji tektonicznych.

Litera P najczęściej oznacza perm, czyli ostatni okres paleozoiku, młodszy od karbonu i starszy od triasu.

Na mapie sfałdowanie sugerują powtarzające się pasy tych samych wydzieleń skalnych oraz łukowaty lub symetryczny układ granic warstw. Często występują wtedy antykliny i synkliny.

Nie, ponieważ perm jest młodszy od karbonu. Nie można sfałdować osadów, które jeszcze się nie utworzyły.

Intruzja magmowa to ciało skalne powstałe z magmy, która wniknęła w skały skorupy ziemskiej i zastygła pod powierzchnią terenu.

Lakolit jest wypukły ku górze i unosi warstwy nad sobą. Lopolit ma kształt misy i powoduje ugięcie warstw ku dołowi.

Ponieważ jego powierzchnie kontaktu z otaczającymi skałami są zasadniczo równoległe do uławicenia lub warstwowania skał.

Dajka przecina warstwy skalne, więc jest intruzją niezgodną. Sill układa się równolegle do warstw, dlatego jest intruzją zgodną.

Sill ma zwykle postać płaskiej lub lekko falistej żyły magmowej ułożonej równolegle do warstw skalnych.

Należy ocenić, czy intruzja przecina warstwy, czy jest do nich równoległa, oraz jaki ma kształt: płaski, pionowy, kopulasty czy misowaty.

Najłatwiej rozpoznać je po członowanych, walcowatych fragmentach łodyg, przypominających stos monet lub paciorki. Często mają prążkowaną powierzchnię i powtarzalną segmentację.

Liliowce należą do szkarłupni, czyli zwierząt morskich spokrewnionych z jeżowcami i rozgwiazdami. Nazwa wynika z ich kwiatopodobnego wyglądu.

Najczęściej występują w skałach wapiennych powstałych w środowisku morskim. Ich szkielety były zbudowane głównie z węglanu wapnia.

Liliowce mają zwykle postać członowanych łodyg lub krążków. Trylobity mają pancerz stawonoga z głową, segmentowanym tułowiem i ogonem.

Małże i ramienionogi tworzą muszle z dwóch części, natomiast liliowce najczęściej zachowują się jako członowane fragmenty łodyg. Brak u nich typowej dwuklapowej muszli.

Wskazuje zwykle na dawne środowisko morskie. Liczne szczątki liliowców mogą świadczyć o sedymentacji w warunkach sprzyjających rozwojowi fauny szkarłupni.

Karpaty, w tym Tatry, powstały w wyniku orogenezy alpejskiej. Jest to młoda orogeneza kenozoiczna.

Tatry powstały w wyniku ruchów tektonicznych powodujących fałdowanie, nasuwanie i wypiętrzanie skał. Są częścią większego systemu gór fałdowych Karpat.

Orogeneza alpejska to etap ruchów górotwórczych, który doprowadził do powstania młodych pasm górskich, takich jak Alpy, Karpaty, Pireneje i Himalaje.

Orogeneza waryscyjska jest starsza i miała miejsce głównie w paleozoiku, natomiast alpejska jest młodsza i związana z powstawaniem wielu współczesnych łańcuchów górskich.

Płaszczowiny są dużymi pakietami skał przesuniętymi tektonicznie. W Tatrach świadczą o silnych naciskach i ruchach górotwórczych podczas orogenezy alpejskiej.

Trzon krystaliczny Tatr tworzą głównie skały magmowe i metamorficzne, między innymi granity, gnejsy i łupki krystaliczne.

Oliwiny nie mają dobrze rozwiniętych płaszczyzn łupliwości, dlatego ich łupliwość jest słaba lub niewyraźna. Częściej obserwuje się u nich przełam nierówny albo muszlowy.

Biotyt należy do mik i ma łupliwość doskonałą jednokierunkową. Dzięki temu łatwo dzieli się na cienkie, elastyczne blaszki.

Łupliwość to pękanie minerału wzdłuż określonych płaszczyzn krystalograficznych. Przełam to sposób pękania poza takimi regularnymi płaszczyznami.

Wyraźną łupliwość mają m.in. miki, pirokseny, amfibole i skalenie. Dlatego nie należy ich mylić z oliwinami, u których łupliwość jest niewyraźna.

Oliwiny występują głównie w skałach zasadowych i ultrazasadowych, takich jak bazalty, gabra, perydotyty i dunity.

Pomocne są oliwkowozielona barwa, szklisty połysk, duża twardość oraz brak wyraźnej łupliwości. Oliwin często tworzy ziarniste skupienia.

Morion to czarna lub bardzo ciemna odmiana kwarcu. Jego skład chemiczny, tak jak innych odmian kwarcu, to SiO₂.

Cytryn jest żółtą lub żółtobrunatną odmianą kwarcu. Nazwa kojarzy się z cytrynową barwą minerału.

Ametyst to fioletowa odmiana kwarcu. Jest jedną z najbardziej znanych barwnych odmian tego minerału.

Morion jest czarną lub bardzo ciemną odmianą kwarcu, natomiast kryształ górski jest bezbarwny i przezroczysty. Oba mają ten sam skład chemiczny: SiO₂.

Odmiany kwarcu często rozróżnia się właśnie na podstawie barwy. Dlatego w zadaniach egzaminacyjnych kolor minerału może bezpośrednio wskazywać jego nazwę.

Granit powstaje z magmy krystalizującej głęboko pod powierzchnią Ziemi. Wolne stygnięcie powoduje wykształcenie widocznych kryształów minerałów.

Dioryt krystalizuje w głębi skorupy ziemskiej, podobnie jak granit. Ma budowę jawnokrystaliczną typową dla skał głębinowych.

Skały plutoniczne powstają w głębi Ziemi i stygną powoli, dlatego mają duże kryształy. Skały wulkaniczne powstają na powierzchni z lawy i stygną szybko, więc są drobnokrystaliczne lub szkliste.

Oznacza, że kryształy minerałów są widoczne gołym okiem. Jest to typowa cecha wielu skał plutonicznych.

Skały żyłowe powstają z magmy krystalizującej w szczelinach i spękaniach skał. Są pośrednie pod względem warunków powstawania między skałami plutonicznymi a wulkanicznymi.

Skały piroklastyczne powstają z materiału wyrzuconego podczas wybuchu wulkanu, np. popiołów, lapilli i bomb wulkanicznych. Przykładem może być tuf.

Granit zawiera głównie kwarc, skalenie oraz miki. Obecność kwarcu pomaga odróżniać go od wielu innych skał magmowych.