Pytania pomocnicze - GIW.06

Piargi to nagromadzenia luźnego, ostrokrawędzistego materiału skalnego powstałego przez osypywanie się zwietrzeliny po stromym zboczu.

Najczęściej jest to wietrzenie fizyczne skał oraz grawitacyjne przemieszczanie się okruchów skalnych w dół stoku.

Piargi występują głównie w górach, u podnóża stromych ścian skalnych, zboczy i żlebów.

Piargi powstają przez osypywanie i staczanie luźnych okruchów skalnych, natomiast osuwisko obejmuje zsunięcie większej masy gruntu lub skał po powierzchni poślizgu.

Materiał piargowy jest zwykle luźny, ostrokrawędzisty, niespoisty i zróżnicowany pod względem wielkości okruchów.

Wskazują na aktywne procesy stokowe i mogą sygnalizować zagrożenie dalszym osypywaniem lub obrywami skalnymi.

Ponor to miejsce, w którym ciek powierzchniowy, np. potok, wpływa pod powierzchnię ziemi. Woda trafia dalej do szczelin i kanałów krasowych.

Ponor to miejsce zaniku wody powierzchniowej pod ziemią. Wywierzysko to miejsce wypływu wody podziemnej na powierzchnię.

Ponory najczęściej powstają w skałach rozpuszczalnych, zwłaszcza wapieniach, dolomitach i gipsach. Są związane z procesami krasowymi.

Woda wykorzystuje szczeliny, pustki i kanały powstałe przez rozpuszczanie skał. Dzięki temu ciek może przejść z przepływu powierzchniowego w podziemny.

Lej krasowy to zagłębienie terenu powstałe wskutek krasowienia lub zapadania się stropu pustki. Ponor jest miejscem, gdzie woda wpływa pod ziemię, choć czasem może znajdować się w obrębie leja.

Oznacza, że część wód powierzchniowych przechodzi do systemu podziemnego. Może to utrudniać śledzenie przepływu wód wyłącznie na podstawie powierzchniowej sieci rzecznej.

Pumeks powstaje z lawy bogatej w gazy, która zostaje wyrzucona podczas erupcji i bardzo szybko zastyga. Rozprężające się gazy tworzą liczne pory, nadając skale lekką, piankową strukturę.

Jego porowatość wynika z obecności pęcherzyków gazu uwięzionych w szybko zastygającej lawie. Duża liczba pustych przestrzeni obniża gęstość skały.

Pumeks jest zwykle jaśniejszy, lżejszy i powstaje z law bardziej kwaśnych. Scoria jest ciemniejsza, cięższa i częściej związana z lawami bazaltowymi.

Fumarola to miejsce wydobywania się gorących gazów i par z wnętrza wulkanu. Nie jest skałą powstałą przez zastygnięcie lawy.

Bomba wulkaniczna to większy fragment ciekłej lub półciekłej lawy wyrzucony z wulkanu, który zastyga podczas lotu lub po upadku. Nie musi mieć silnie porowatej, pianowej struktury jak pumeks.

Najważniejsze są duża zawartość gazów w lawie oraz szybkie ochłodzenie po wyrzuceniu materiału wulkanicznego. Często dotyczy to law kwaśnych, bogatych w krzemionkę.

Pumeks jest bardzo lekki, silnie porowaty i szorstki. Często ma jasną barwę i może unosić się na wodzie dzięki małej gęstości.

Bieg warstwy to kierunek linii przecięcia powierzchni warstwy z płaszczyzną poziomą. Podaje się go najczęściej jako azymut, czyli kąt liczony od północy.

Bieg określa kierunek rozciągłości warstwy, a upad określa kierunek i kąt jej nachylenia względem poziomu. Upad jest prostopadły do biegu.

Należy określić kierunek linii biegu względem kierunku północy lub osi odniesienia. Największą wartość ma ten rysunek, na którym kąt biegu jest największy.

Rysunek 4 przedstawia położenie warstw z największą wartością kąta biegu spośród podanych schematów. Oznacza to, że jego kierunek jest najbardziej odchylony zgodnie z przyjętym sposobem pomiaru.

Do pomiaru używa się kompasu geologicznego, często wyposażonego w klinometr. Kompas wyznacza kierunek biegu, a klinometr kąt upadu.

Pozwalają określić przestrzenne ułożenie warstw skalnych. Są potrzebne przy sporządzaniu map geologicznych, przekrojów oraz interpretacji budowy geologicznej terenu.

Oznacza to, że skala pionowa przekroju jest większa niż skala pozioma. Dzięki temu różnice wysokości są bardziej widoczne.

Mianownik skali poziomej należy podzielić przez 2. Dla skali 1:10 000 daje to skalę pionową 1:5 000.

Bo w skali liczbowej im mniejszy mianownik, tym większa skala. Jeden centymetr w skali 1:5 000 odpowiada mniejszej odległości w terenie niż w skali 1:10 000.

Najczęściej skala pozioma przekroju jest taka sama jak skala mapy. Jeśli mapa ma skalę 1:10 000, pozioma skala przekroju również wynosi 1:10 000.

Mianownik należy podzielić przez 4, czyli 20 000 / 4 = 5 000. Skala pionowa wyniosłaby 1:5 000.

Typowy błąd to mnożenie mianownika skali zamiast dzielenia. Przewyższenie oznacza zwiększenie skali pionowej, więc mianownik musi być mniejszy.

Cięcie warstwicowe to różnica wysokości między dwiema sąsiednimi warstwicami, czyli poziomicami. Jeśli wynosi 10 m, każda kolejna linia oznacza zmianę wysokości o 10 m.

Należy znaleźć warstwicę z podaną wysokością, a następnie policzyć różnice wysokości między kolejnymi liniami. Pomocne są opisane warstwice, np. 290 m, oraz punkty wysokościowe, np. 363,6 m.

Punkt wysokościowy podaje dokładną wysokość konkretnego punktu terenu, np. 363,6 m. Warstwica łączy punkty o tej samej wysokości, np. 290 m.

Gęsto ułożone warstwice oznaczają stromy stok, a rzadko ułożone warstwice oznaczają teren łagodnie nachylony. Nie zmienia to jednak wartości cięcia warstwicowego.

Wzniesienie przedstawiają zamknięte warstwice, których wysokości rosną ku środkowi. Może być ono dodatkowo potwierdzone punktem wysokościowym wewnątrz zamkniętych poziomic.

Na standardowej mapie cięcie warstwicowe jest zwykle stałe dla całego arkusza lub fragmentu. Wyjątkiem mogą być dodatkowe poziomice pomocnicze, które mają mniejsze odstępy wysokościowe.

Łagodny stok rozpoznaje się po dużych odstępach między poziomicami. Im dalej od siebie leżą poziomice, tym mniejsze nachylenie terenu.

Stromy stok występuje tam, gdzie poziomice są bardzo blisko siebie. Oznacza to dużą zmianę wysokości na krótkim odcinku.

Poziomice przedstawiają kolejne wysokości. Jeśli różnica wysokości przypada na małą odległość poziomą, stok jest stromy; jeśli na dużą odległość, stok jest łagodny.

Zamknięte poziomice zwykle oznaczają wzniesienie albo zagłębienie. Jeśli wysokości rosną ku środkowi, jest to wzniesienie.

Należy porównać zagęszczenie poziomic na każdym odcinku. Największe odstępy wskazują odcinek najłagodniejszy, a najmniejsze odstępy — najstromszy.

Nie. Do oceny nachylenia potrzebna jest także odległość między poziomicami na mapie. Sama wysokość informuje tylko o położeniu punktu nad poziomem morza.

Mapa batymetryczna przedstawia głębokości dna zbiorników wodnych, a mapa hipsometryczna wysokości terenu nad poziomem morza. Na mapie batymetrycznej stosuje się izobaty, a na hipsometrycznej poziomice.

Izobaty to linie łączące punkty o tej samej głębokości w zbiorniku wodnym. Są odpowiednikiem poziomic, ale odnoszą się do głębokości, a nie wysokości.

Największej głębokości szuka się w obrębie najbardziej wewnętrznych izobat o najwyższych wartościach głębokości. Jeśli nie podano punktu głębokościowego, maksymalna głębokość jest większa od ostatniej zamkniętej izobaty, ale mniejsza od kolejnej wartości wynikającej z cięcia.

Każde przecięcie izobaty oznacza osiągnięcie określonej głębokości na profilu. Kolejność i odległości między przecięciami pozwalają odtworzyć kształt dna.

Mała odległość między izobatami oznacza strome nachylenie dna. Duże odstępy wskazują na łagodne opadanie lub wypłycanie dna.

Stromy brzeg widoczny jest jako szybki spadek lub wzrost głębokości na krótkim odcinku profilu. Na mapie odpowiadają mu gęsto ułożone izobaty blisko brzegu.

Ponieważ profil prowadzony jest od jednego brzegu jeziora do drugiego. Brzeg odpowiada powierzchni wody, czyli głębokości 0 m.

Charakterystyczna jest silnie nieregularna linia brzegowa z licznymi rozgałęzionymi zatokami. Zatoki przypominają zalane doliny rzeczne.

Powstaje przez zalanie dolnych odcinków dolin rzecznych przez morze. Przyczyną może być podniesienie poziomu morza lub obniżenie lądu.

Wybrzeże riasowe tworzą zatopione doliny rzeczne, a fiordowe zatopione doliny lodowcowe. Fiordy są zwykle głębsze, węższe i mają strome zbocza.

Ponieważ morze zalewa system dawnych dolin rzecznych i ich bocznych odgałęzień. W efekcie powstaje wiele zatok, cypli i półwyspów.

Wybrzeże dalmatyńskie ma wyspy i półwyspy ułożone zwykle równolegle do linii brzegowej. Wybrzeże riasowe ma zatoki rozgałęzione nieregularnie, zgodnie z dawną siecią rzeczną.

Wybrzeże lagunowe ma płytkie laguny oddzielone od morza mierzejami lub barierami piaszczystymi. Wybrzeże riasowe ma głęboko wcinające się zatoki powstałe z zalanych dolin.

Przykłady występują m.in. w południowo-zachodniej Irlandii, Galicji w Hiszpanii i Bretanii we Francji. Są to obszary o silnie rozczłonkowanej linii brzegowej.

Kosa ma postać wąskiego, wydłużonego pasa lądu wysuniętego w wodę i połączonego z brzegiem tylko z jednej strony. Często jest zakrzywiona na końcu.

Erozja morska niszczy brzeg, tworząc np. klify. Kosa jest formą akumulacyjną, czyli powstaje przez odkładanie materiału transportowanego przez prądy morskie.

Prądy przybrzeżne przenoszą piasek i żwir wzdłuż wybrzeża. Gdy ich energia spada, materiał jest odkładany i może tworzyć kosy, mierzeje lub ławice.

Kosa jest wysuniętym w wodę wałem osadu połączonym z lądem z jednej strony. Mierzeja zwykle odcina zatokę lub zalew od otwartego morza.

Do form akumulacji morskiej należą m.in. kosy, mierzeje, plaże, wały brzegowe i ławice. Powstają przez odkładanie osadów niesionych przez wodę.

Fale często kojarzą się z bezpośrednim uderzaniem o brzeg i abrazją. Prądy morskie wskazują na transport osadu wzdłuż wybrzeża i tworzenie wydłużonych form akumulacyjnych.