Pytania pomocnicze - GIW.06

Po łukowatym lub sierpowatym kształcie oraz położeniu blisko obecnego koryta rzeki. Często wygląda jak odcięte dawne zakole meandra.

Najważniejsze są erozja boczna na zewnętrznych brzegach meandra i akumulacja osadów po stronie wewnętrznej. Ostatecznie rzeka może przeciąć szyję meandra i odciąć zakole.

Starorzecze powstaje w dolinie rzeki z odciętego meandra. Jezioro cyrkowe powstaje w górach, w kotle polodowcowym wyżłobionym przez lodowiec.

Jezioro przybrzeżne leży przy wybrzeżu morskim i jest zwykle oddzielone od morza mierzeją lub wałem piaszczystym. Starorzecze jest związane z dawnym korytem rzeki.

Oczko wytopiskowe powstaje po wytopieniu bryły martwego lodu i często ma niewielki, zaokrąglony kształt. Starorzecze ma zwykle formę wydłużonego łuku po dawnym meandrze.

Równiny zalewowe są obszarami, po których rzeka może swobodnie meandrować. Tam najczęściej dochodzi do przesuwania koryta i odcinania zakoli.

Może stopniowo zarastać roślinnością, zamulać się i wypełniać osadami. Z czasem może przekształcić się w podmokłość lub całkowicie zaniknąć.

Sprawdza się, które warstwy zostały sfałdowane. Fałd jest młodszy od najmłodszej warstwy objętej fałdowaniem.

Ponieważ na mapie sfałdowane są nie tylko osady permu, ale także osady triasu. Deformacja musiała więc nastąpić po osadzeniu triasu.

Najczęściej oznaczają jednostki stratygraficzne: P — perm, T — trias, K — kreda. Pomagają ustalić kolejność zdarzeń geologicznych.

Gdyby fałdowanie nastąpiło przed triasem, osady triasu nie byłyby częścią tej samej sfałdowanej struktury. Skoro są sfałdowane, fałdowanie było późniejsze.

Wyznacza ona dolną granicę wieku deformacji. Fałdowanie musiało nastąpić po jej osadzeniu.

Oznacza to, że fałdowanie i późniejsza erozja nastąpiły przed osadzeniem tych młodszych warstw.

Wiek względny określa kolejność zdarzeń, np. co było wcześniej lub później. Wiek bezwzględny podaje wiek liczbowy, zwykle w latach lub milionach lat.

Amonita rozpoznaje się po spiralnie zwiniętej muszli, często z promienistymi żebrami. Wyglądem przypomina zwinięty róg lub płaską muszlę ślimaka.

Amonity są skamieniałościami przewodnimi, ponieważ szybko ewoluowały i były szeroko rozprzestrzenione w morzach. Pomagają określać wiek względny skał osadowych.

Amonit był głowonogiem z muszlą spiralną, natomiast trylobit był stawonogiem o segmentowanym ciele. Na rysunkach trylobit wygląda jak spłaszczony, członowany organizm.

Amonit miał zwykle spiralnie zwiniętą muszlę, a belemnit pozostawiał skamieniałość w kształcie wydłużonego stożka lub pocisku. Oba należały do głowonogów.

Skamieniałości amonitów najczęściej występują w skałach osadowych pochodzenia morskiego, zwłaszcza w wapieniach i marglach.

Amonity są szczególnie kojarzone z mezozoikiem, zwłaszcza z jurą i kredą. Wymarły pod koniec kredy.

Cooksonia pojawiła się już w sylurze i należy do najstarszych znanych roślin naczyniowych. Miała proste, rozgałęzione łodyżki zakończone zarodniami.

Charakterystyczne są cienkie, bezlistne pędy rozgałęziające się widlasto oraz kuliste lub nerkowate zarodnie na końcach pędów.

Rośliny naczyniowe mogły sprawniej transportować wodę i substancje odżywcze, co umożliwiło im wzrost na lądzie i dalszą kolonizację środowisk lądowych.

Cooksonia pojawiła się w sylurze, czyli wcześniej niż wiele bardziej złożonych grup roślin znanych z dewonu, karbonu czy mezozoiku.

Pozwala ustalić, która grupa organizmów pojawiła się wcześniej w historii Ziemi. W tym przypadku sylurska Cooksonia jest starsza od wielu późniejszych roślin kopalnych.

Najstarsze rośliny lądowe były proste, zwykle bez liści, korzeni i nasion. Rozmnażały się za pomocą zarodników, a nie nasion.

Trylobit ma ciało segmentowane, spłaszczone i podzielone na trzy podłużne płaty. Widoczna jest głowa, tułów z licznymi segmentami oraz część ogonowa.

Wiele gatunków trylobitów żyło krótko w skali geologicznej i było szeroko rozprzestrzenionych. Dzięki temu mogą służyć jako skamieniałości przewodnie.

Najczęściej z kambrem, ponieważ w tym okresie trylobity były bardzo liczne i silnie zróżnicowane.

To skamieniałość organizmu, która pozwala określić względny wiek warstw skalnych. Musi mieć krótki zasięg czasowy i szerokie rozprzestrzenienie.

Polega na określeniu wieku warstw skalnych przez porównanie występujących w nich skamieniałości z organizmami znanymi z konkretnych okresów geologicznych.

Są to późniejsze okresy paleozoiku. Trylobity występowały również po kambrze, ale jako skamieniałość przewodnia na ilustracji najczęściej wskazują kambr.

Przykładami są amonity, graptolity, otwornice i archeocjaty. Ich znaczenie zależy od okresu geologicznego i środowiska powstawania osadów.

Był to młody etap ruchów górotwórczych, trwający głównie od późnej kredy przez kenozoik. Doprowadził do powstania wielu młodych gór fałdowych, m.in. Alp, Karpat, Himalajów i Andów.

Oba pasma zostały sfałdowane w czasie orogenezy alpejskiej. Dlatego para „Andy i Karpaty” jako jedyna zawiera dwa pasma alpejskie.

Alpy są górami powstałymi w orogenezie alpejskiej, ale Sudety są związane głównie ze starszą orogenezą waryscyjską. W parze musi pasować każde pasmo.

Ural jest pasmem znacznie starszym, uformowanym w paleozoiku. Nie należy do młodych gór fałdowych orogenezy alpejskiej.

Himalaje są związane z orogenezą alpejską, ale Wogezy są starszym masywem waryscyjskim. Para zawiera więc tylko jedno poprawne pasmo.

Do najważniejszych należą Alpy, Karpaty, Pireneje, Apeniny, Góry Dynarskie, Kaukaz, Himalaje oraz Andy. Są to młode góry fałdowe.

Zamykanie Oceanu Tetydy i kolizje płyt litosfery doprowadziły do fałdowania osadów i wypiętrzenia wielu pasm górskich. Dotyczy to m.in. obszaru Alp i Karpat.

Większość polskich złóż węgla kamiennego związana jest z karbonem. Dotyczy to między innymi Lubelskiego i Górnośląskiego Zagłębia Węglowego.

W karbonie rozwijały się rozległe bagienne lasy, a obumarła roślinność gromadziła się w warunkach ograniczonego dostępu tlenu. Z czasem materia organiczna została przekształcona w węgiel.

Węgiel kamienny w Polsce jest najczęściej związany z karbonem, natomiast wiele złóż węgla brunatnego powstało znacznie później, głównie w kenozoiku, np. w miocenie.

Leży we wschodniej Polsce, na obszarze Lubelszczyzny. Najbardziej znanym ośrodkiem eksploatacji jest rejon Bogdanki.

Do najważniejszych należą Górnośląskie Zagłębie Węglowe, Lubelskie Zagłębie Węglowe oraz Dolnośląskie Zagłębie Węglowe.

Nie są typowym wiekiem skał węglonośnych Lubelskiego Zagłębia Węglowego. Eksploatowany tam węgiel kamienny występuje w utworach karbonu.

Najważniejsze to Afryka, Ameryka Południowa, Antarktyda i Australia. Do Gondwany należały też Indie oraz inne mniejsze fragmenty kontynentalne.

Oba te kontynenty były częściami Gondwany. Ich dawne połączenie potwierdzają m.in. podobne skały, skamieniałości i dopasowanie linii brzegowych.

Nie w typowym ujęciu egzaminacyjnym. Europa była związana głównie z północnym blokiem kontynentalnym, czyli Laurazją.

Nie. Do Gondwany należały niektóre dzisiejsze fragmenty Azji, np. Indie, ale nie cały kontynent azjatycki.

Gondwana była południową częścią dawnej Pangei, a Laurazja północną. Laurazja obejmowała m.in. Amerykę Północną, Europę i dużą część Azji.

Są to podobieństwa skał i struktur geologicznych, te same skamieniałości na oddalonych kontynentach, ślady zlodowaceń oraz dane paleomagnetyczne.

Same w sobie oba obszary należały do Gondwany, ale w odpowiedziach występuje para „Antarktyda i Azja”, a cała Azja nie była częścią Gondwany. Dlatego ta odpowiedź jest niepoprawna.

Halit to minerał zbudowany z chlorku sodu, czyli NaCl. Jest mineralną postacią soli kuchennej.

Halit ma słony smak i stanowi główny składnik soli kuchennej. Po oczyszczeniu nadaje się do spożycia.

Najbardziej charakterystyczne cechy halitu to słony smak, dobra rozpuszczalność w wodzie, mała twardość oraz często sześcienny kształt kryształów.

Halit powstaje głównie podczas odparowywania wód słonych. Dlatego zalicza się go do minerałów ewaporatowych.

Halit to chlorek sodu używany jako sól kuchenna. Baryt jest siarczanem baru, fluoryt fluorkiem wapnia, a syderyt węglanem żelaza i nie są przyprawami.

Znane polskie złoża soli kamiennej znajdują się m.in. w Wieliczce, Bochni, Kłodawie i Inowrocławiu.

Oznacza to, że mają taki sam skład chemiczny, lecz inną budowę krystaliczną. Takie zjawisko nazywa się polimorfizmem.

Oba mają wzór CaCO₃, ale krystalizują w innych układach krystalograficznych. Kalcyt ma układ trygonalny, a aragonit rombowy.

Kalcyt i aragonit mają wzór chemiczny CaCO₃, czyli są odmianami węglanu wapnia.

Gips ma wzór CaSO₄·2H₂O, ponieważ zawiera wodę krystalizacyjną. Anhydryt ma wzór CaSO₄ i jest bezwodnym siarczanem wapnia.

Piryt ma wzór FeS₂, a pirotyn ma zmienny skład zbliżony do Fe₁₋ₓS. Nie są więc minerałami o identycznym wzorze chemicznym.

Kowelin ma wzór CuS, a chalkozyn Cu₂S. Oba są siarczkami miedzi, ale mają inny skład chemiczny.

Układ krystalograficzny opisuje uporządkowanie atomów w krysztale. Minerały o tym samym składzie chemicznym mogą mieć różne układy i przez to różne właściwości.