Pytania pomocnicze - GIW.06

To rośliny posiadające tkanki przewodzące, czyli struktury transportujące wodę, sole mineralne i produkty fotosyntezy. Dzięki nim rośliny mogły skuteczniej przystosować się do życia na lądzie.

Pierwsze proste rośliny naczyniowe pojawiły się w sylurze. Przykładem takiej rośliny jest Cooksonia.

Kambr jest starszy od syluru i kojarzy się głównie z rozwojem fauny morskiej, np. trylobitów. Rośliny naczyniowe pojawiły się później, w sylurze.

Prekambr obejmuje najstarszy etap dziejów Ziemi, kiedy dominowały proste formy życia, głównie organizmy jednokomórkowe i proste wielokomórkowce. Roślin naczyniowych wtedy jeszcze nie było.

Jura jest znacznie młodsza od syluru. W jurze istniały już dobrze rozwinięte rośliny lądowe, ale pierwsze rośliny naczyniowe pojawiły się dużo wcześniej.

Cooksonia ma proste, widlasto rozgałęzione pędy zakończone zarodniami. Nie ma liści, kwiatów ani typowego systemu korzeniowego.

W sylurze pojawiły się pierwsze proste rośliny naczyniowe. W dewonie nastąpił ich silny rozwój, różnicowanie i powstawanie bardziej złożonych form.

Orogeneza to proces górotwórczy, czyli zespół ruchów tektonicznych prowadzących do fałdowania, wypiętrzania i powstawania gór.

Andy są młodym pasmem górskim powstałym w wyniku aktywnych ruchów tektonicznych, głównie subdukcji płyty oceanicznej pod płytę południowoamerykańską.

Najważniejsze przykłady to Alpy, Karpaty, Himalaje, Pireneje, Apeniny, Andy i Kordyliery.

Orogeneza alpejska jest najmłodsza i zachodziła głównie w kenozoiku. Kaledońska i waryscyjska są starsze, paleozoiczne.

Młode pasma górskie nie zostały jeszcze silnie zniszczone przez denudację i erozję, dlatego często mają duże wysokości względne oraz ostre formy rzeźby.

Kordyliery powstały na aktywnym obrzeżu płyt litosfery, gdzie zachodziły subdukcja, fałdowanie, uskokowanie i wypiętrzanie skał.

Ocean Tetydy oddzielał dawne bloki kontynentalne, a jego stopniowe zamykanie doprowadziło do fałdowania, nasunięć i wypiętrzenia Karpat.

Oznacza zanik skorupy oceanicznej, najczęściej przez subdukcję, czyli podsuwanie się płyty oceanicznej pod inną płytę litosfery.

Karpaty są związane z orogenezą alpejską, czyli młodymi ruchami górotwórczymi zachodzącymi głównie w mezozoiku i kenozoiku.

Iapetus i Reik były dawnymi oceanami paleozoicznymi, związanymi ze starszymi etapami rozwoju skorupy ziemskiej, a nie bezpośrednio z powstaniem Karpat.

Ocean Uralski wiąże się z powstaniem Uralu, dlatego nie jest właściwą odpowiedzią w pytaniu o Karpaty.

Najważniejsze były subdukcja, kolizja płyt i mikropłyt, fałdowanie osadów oraz nasuwanie jednostek skalnych.

Ponieważ wiele osadów tworzących Karpaty powstało na dnie dawnego oceanu Tetydy, a później zostało sfałdowanych i wypiętrzonych.

Oznacza to, że ma trzy osie krystalograficzne jednakowej długości, ustawione względem siebie pod kątem prostym. Zapisuje się to jako a = b = c oraz α = β = γ = 90°.

W obu układach osie są do siebie prostopadłe. W układzie regularnym wszystkie osie mają jednakową długość, a w rombowym długości osi są różne.

Układ trójskośny ma najniższą symetrię: osie mają różne długości, a kąty między nimi nie są kątami prostymi. Nie spełnia więc warunku trzech równych, prostopadłych osi.

Do minerałów układu regularnego należą m.in. halit, galena, piryt, fluoryt i diament. Często tworzą kryształy o kształtach sześciennych lub zbliżonych do sześcianu.

Najprościej skojarzyć go z sześcianem: wszystkie krawędzie są równe, a kąty między nimi proste. To odpowiada warunkom a = b = c oraz kątom 90°.

Najważniejsze są długości osi oraz kąty między nimi. Na tej podstawie rozróżnia się m.in. układ regularny, rombowy, jednoskośny i trójskośny.

Wzór chemiczny galeny to PbS. Oznacza to, że jest ona siarczkiem ołowiu.

Galena jest najważniejszą rudą ołowiu. Z niektórych odmian można także pozyskiwać srebro jako domieszkę.

Galena to PbS, czyli siarczek ołowiu. Sfaleryt to ZnS, czyli siarczek cynku.

Galena ma metaliczny połysk, ołowianoszarą barwę, dużą gęstość i bardzo dobrą łupliwość sześcienną.

Galena należy do siarczków. Są to minerały, w których siarka występuje w połączeniu z metalami.

Warto znać sfaleryt ZnS, piryt FeS₂, chalkopiryt CuFeS₂ i cynober HgS. Często pojawiają się w pytaniach o rudy metali.

Minerały o tym samym wzorze mają identyczny skład chemiczny, ale mogą różnić się strukturą krystaliczną. Minerały o różnym wzorze mają inny skład, np. zawierają dodatkowe składniki, takie jak woda krystalizacyjna.

Diament i grafit mają ten sam wzór chemiczny: C. Różnią się budową krystaliczną i właściwościami, ale nie składem chemicznym.

Oba minerały są siarczkami żelaza o wzorze FeS₂. Różnią się strukturą krystaliczną, dlatego są odmianami polimorficznymi.

Kalcyt i aragonit mają ten sam wzór chemiczny CaCO₃, ale inną budowę krystaliczną. Są przykładami polimorfów węglanu wapnia.

Wzór gipsu to CaSO₄·2H₂O. Zapis 2H₂O oznacza obecność dwóch cząsteczek wody krystalizacyjnej w strukturze minerału.

Anhydryt ma wzór CaSO₄. Jest bezwodnym siarczanem wapnia, czyli nie zawiera wody krystalizacyjnej.

Należy porównać wzory chemiczne par minerałów. Jeśli jedna para różni się obecnością dodatkowego składnika, np. wody krystalizacyjnej, to ma różne wzory chemiczne.

Ponieważ ich głównym składnikiem jest krzemionka, czyli SiO₂. Pochodzi ona ze szkieletów radiolarii.

Radiolarie to planktoniczne organizmy morskie, głównie pierwotniaki, które wytwarzają szkieleciki krzemionkowe. Po obumarciu ich szczątki mogą tworzyć osady krzemionkowe.

Kwarcyt jest skałą metamorficzną powstałą najczęściej z piaskowca kwarcowego. Nie jest skałą zbudowaną ze szczątków organicznych.

Radiolaryty są skałami krzemionkowymi, a fosforyty są skałami bogatymi w związki fosforu. Mają więc inny skład chemiczny i inne warunki powstawania.

Powstają przez nagromadzenie szczątków organizmów, które budowały szkielety z krzemionki. Następnie osad ulega zagęszczeniu i diagenezie.

Przykładem są diatomity, powstające głównie ze szczątków okrzemek. Podobnie jak radiolaryty, należą do skał krzemionkowych pochodzenia organicznego.

Należy szukać informacji o powstaniu ze szczątków organizmów, muszli, szkieletów lub nagromadzeń biologicznych. W tym przypadku wskazówką są szczątki organiczne i krzemionka.

Metoda trakowa opiera się na zliczaniu mikroskopijnych śladów uszkodzeń w minerałach, powstałych podczas samorzutnego rozszczepienia jąder uranu.

Kluczowe znaczenie ma izotop uranu, głównie uran-238, którego rozszczepienie powoduje powstawanie śladów w strukturze minerału.

Ponieważ wykorzystuje naturalny rozpad promieniotwórczy pierwiastków do określania wieku skał lub minerałów.

Najczęściej bada się apatyt, cyrkon, tytanit oraz szkło wulkaniczne, jeśli zawierają uran i zachowują ślady rozszczepienia.

Służy do datowania skał i minerałów oraz odtwarzania historii termicznej skał, np. ich ochładzania, wypiętrzania i erozji.

Metoda trakowa wykorzystuje rozpad uranu w minerałach, natomiast metoda radiowęglowa opiera się na rozpadzie węgla-14 i stosowana jest głównie do materiałów organicznych.

To część gruntu lub skały, w której wszystkie wolne przestrzenie, takie jak pory i szczeliny, są całkowicie wypełnione wodą. W tej strefie występują właściwe wody podziemne.

W strefie saturacji pory są całkowicie wypełnione wodą. W strefie aeracji pory zawierają zarówno wodę, jak i powietrze.

Zwierciadło wód podziemnych stanowi zazwyczaj górną granicę strefy saturacji. Oddziela strefę nasyconą wodą od strefy aeracji.

Oznacza, że pory, szczeliny lub inne pustki w skale są wypełnione wodą, bez udziału powietrza. Taki stan występuje w strefie saturacji.

To część nad zwierciadłem wód podziemnych, w której woda podciągana jest ku górze siłami kapilarnymi. Nie jest to jednak strefa pełnego nasycenia całego ośrodka.

Pozwala określić głębokość występowania wód podziemnych i warunki ich przepływu. Ma znaczenie przy wierceniach, dokumentowaniu zasobów wód oraz projektowaniu ujęć.

Skały mogą zachować kierunek dawnego pola magnetycznego Ziemi. Analiza tego zapisu pozwala określić, gdzie dany obszar znajdował się w przeszłości geologicznej.

Paleomagnetyzm bada dawny zapis pola magnetycznego w skałach. Zwykłe badania magnetyczne często służą do wykrywania anomalii magnetycznych, np. rud żelaza lub struktur geologicznych.

Najważniejsze są minerały zawierające żelazo, zwłaszcza magnetyt. Mogą one utrwalić kierunek pola magnetycznego podczas powstawania skały.

Na dnie oceanicznym występują symetryczne pasy namagnesowania po obu stronach grzbietów śródoceanicznych. Pokazują one, że dno oceaniczne rozszerza się, a płyty litosfery przemieszczają.

Badania sejsmiczne służą głównie do rozpoznawania budowy wnętrza Ziemi i struktur geologicznych na podstawie fal sejsmicznych. Nie określają bezpośrednio dawnego położenia kontynentów i mórz.

Badania izotopowe wykorzystuje się głównie do datowania skał, określania wieku procesów geologicznych i analizy warunków środowiskowych. Nie są podstawową metodą odtwarzania położenia dawnych lądów i mórz.

Badania elektrooporowe rozpoznają budowę podłoża na podstawie oporu elektrycznego skał i gruntów. Stosuje się je m.in. w hydrogeologii, geologii inżynierskiej i poszukiwaniach złóż.